व्लादिमीर लेनिन आणि चेका (Cheka): सोव्हिएत रशियातील गुप्त पोलिसांचा उदय-1-🇷🇺

[Atul Kaviraje]

1917-व्लादिमीर लेनिन ने बोल्शेविक विरोधी गतिविधियों का मुकाबला करने के लिए
सोवियत रूस की पहली गुप्त पुलिस बल, चेका (Cheka) की स्थापना की।

Vladimir Lenin established the Cheka, Soviet Russia's first secret police force,
to combat counter-revolutionary activities.

व्लादिमीर लेनिन आणि चेका (Cheka): सोव्हिएत रशियातील गुप्त पोलिसांचा उदय

🗓� २० डिसेंबर १९१७

परिचय (Introduction) - क्रांती आणि सुरक्षेची गरज

ऑक्टोबर १९१७ च्या क्रांतीनंतर (October Revolution) व्लादिमीर लेनिन यांच्या नेतृत्वाखाली बोल्शेविक (Bolshevik) पक्षाने रशियात सत्ता हाती घेतली. ही सत्ता स्थिर करणे हे बोल्शेविकांसमोरचे सर्वात मोठे आव्हान होते. जुन्या राजेशाहीचे समर्थक, बुर्झुआ वर्ग, जमीनदार आणि प्रतिस्पर्धी राजकीय गट (उदा. मेन्शेविक, सोशलिस्ट रिव्होल्युशनरी) हे सर्वजण या नवीन 'सोव्हिएत' राजवटीला उलथून पाडण्यासाठी 'प्रति-क्रांतिकारक' (Counter-Revolutionary) कारवाया करत होते. या अंतर्गत धोक्यांचा मुकाबला करण्यासाठी आणि क्रांतीचे रक्षण करण्यासाठी, लेनिन यांना एका विशेष, त्वरित आणि कठोर कारवाई करणाऱ्या यंत्रणेची गरज भासली. या गरजेतूनच २० डिसेंबर १९१७ रोजी, 'चेका' (Cheka) या गुप्त पोलीस दलाची स्थापना झाली.

इमोजी सारांश (Emoji Summary): 🚩 (क्रांती) + ☭ (बोल्शेविक) + 🚨 (धोका) = 🔪 (चेका)

१. 'चेका'ची अधिकृत स्थापना आणि पूर्ण नाव

१.१. स्थापनेची तारीख: २० डिसेंबर १९१७ (जुन्या कॅलेंडरनुसार ७ डिसेंबर).
१.२. स्थापन करणारे: सोव्हिएत रशियाचे प्रमुख व्लादिमीर लेनिन यांच्या आदेशानुसार 'सोव्हिएत ऑफ पीपल्स कमिसार्स' (Sovnarkom) या सरकारने.
१.३. पूर्ण नाव (Full Name): चेका हे संक्षिप्त रूप आहे. त्याचे रशियन भाषेतील पूर्ण नाव आहे: "ऑल-रशियन एक्स्ट्रॉर्डिनरी कमिशन फॉर कॉम्बॅटिंग काउंटर-रिव्होल्यूशन, साबोटाज अँड स्पेक्युलेशन" (All-Russian Extraordinary Commission for Combating Counter-Revolution, Sabotage and Speculation).
१.४. बोल्शेविकांचा उद्देश: सुरुवातीला, फक्त प्रति-क्रांती आणि तोडफोड (Sabotage) करणाऱ्यांना त्वरित न्यायालयात हजर करून त्यांच्यावर कारवाई करणे हा मर्यादित उद्देश होता, परंतु प्रत्यक्षात या संस्थेला अमर्याद अधिकार मिळाले.

२. चेकाचा शिल्पकार: फेलिक्स डझर्झिन्स्की (Felix Dzerzhinsky)

२.१. नेतृत्वाची निवड: चेकाचे नेतृत्व करण्यासाठी लेनिन यांनी पोलिश क्रांतिकारक फेलिक्स डझर्झिन्स्की (Felix Dzerzhinsky) यांची निवड केली.
२.२. 'लोह पुरुष' (Iron Felix): डझर्झिन्स्की हे आपल्या कठोर शिस्तीसाठी आणि क्रांतीप्रती असलेल्या कट्टर निष्ठेसाठी ओळखले जात.
२.३. कठोर भूमिका: त्यांनी चेकाला 'क्रांतीची तलवार आणि ढाल' (Sword and Shield of the Revolution) असे वर्णन केले. ढाल क्रांतीचे रक्षण करण्यासाठी आणि तलवार शत्रूंचा नायनाट करण्यासाठी.
२.४. संघटन: डझर्झिन्स्की यांनी अत्यंत वेगाने चेकाचे जाळे संपूर्ण रशियात पसरवले. एका वर्षाच्या आतच त्यांचे मुख्यालय पेत्रोग्राडहून मॉस्कोमधील कुप्रसिद्ध ल्यूब्यंका (Lubyanka) इमारतीत (जी नंतर केजीबीचे मुख्यालय बनली) हलवण्यात आले.

३. चेकाचे प्राथमिक अधिकार आणि कार्यांचे स्वरूप

३.१. अधिकृत कार्ये:

संपूर्ण रशियातील प्रति-क्रांती आणि तोडफोडीच्या कारवायांना मुळापासून उखडून टाकणे.

अन्नधान्याची साठेबाजी (Speculation) आणि लुबाडणूक करणाऱ्यांवर कारवाई करणे.

गुन्हेगारांना क्रांतिकारी न्यायाधिकरणासमोर (Revolutionary Tribunal) हजर करणे.
३.२. अनियंत्रित सत्ता: चेकाला तपासणी, अटक आणि चौकशी करण्याचे अमर्याद अधिकार होते. डझर्झिन्स्की यांच्या नेतृत्वाखाली, चेकाने लवकरच न्यायिक प्रक्रिया (judicial process) बाजूला सारून स्वतःच न्याय आणि शिक्षा देण्यास सुरुवात केली.
३.३. दहशत: या अनियंत्रित सत्तेमुळे चेका हे केवळ पोलीस दल न राहता, बोल्शेविक राजवटीच्या राजकीय दडपशाहीचे (Political Repression) सर्वात महत्त्वाचे साधन बनले.

४. 'लाल दहशत' (Red Terror) आणि चेकाची भूमिका

४.१. दहशतवादाची सुरुवात: १९१८ च्या उन्हाळ्यात, प्रतिस्पर्धी सोशलिस्ट रिव्होल्युशनरी (Left SR) पक्षाच्या कार्यकर्त्यांनी लेनिन यांच्यावर जीवघेणा हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला, ज्यात लेनिन गंभीर जखमी झाले.
४.२. बदला: या हल्ल्यानंतर, बोल्शेविक सरकारने 'लाल दहशत' (Red Terror) या मोहिमेची घोषणा केली.
४.३. चेकाची अंमलबजावणी: लाल दहशतीची अंमलबजावणी करण्याची संपूर्ण जबाबदारी चेकावर सोपवण्यात आली. या काळात चेकाने हजारो लोकांना कोणत्याही खटल्याशिवाय किंवा पुराव्याशिवाय अटक केली, छळ केला आणि सार्वजनिकरित्या फाशी दिली.
४.४. उद्दिष्ट: या दहशतीचा उद्देश केवळ शिक्षा देणे नव्हता, तर बोल्शेविक राजवटीच्या राजकीय विरोधकांना (class enemies) पूर्णपणे नेस्तनाबूत करणे हा होता.

५. चेकाच्या कारवाईचे लक्ष्य (Targets of Repression)

चेकाने ज्यांना 'क्रांतीचे शत्रू' (Enemies of the Revolution) मानले, त्या सर्व सामाजिक आणि राजकीय गटांना लक्ष्य केले:

५.१. सामाजिक शत्रू:

बुर्झुआ (Bourgeoisie): श्रीमंत व्यापारी आणि कारखानदार.

कुलीन वर्ग (Nobility): जुन्या राजेशाहीचे समर्थक आणि जमीनदार.

धर्मगुरू (Clergy): चर्चचे लोक, कारण बोल्शेविक धर्मविरोधी होते.
५.२. राजकीय विरोधी:

प्रतिस्पर्धी राजकीय पक्ष (मेन्शेविक, सोशलिस्ट रिव्होल्युशनरी).

अराजकतावादी (Anarchists).

बोल्शेविक धोरणांवर टीका करणारे कामगार आणि शेतकरी.
५.३. दहशत आणि वर्गीकरण: या वर्गीकरणाच्या आधारावर, चेकाचे सदस्य कोणालाही, कधीही 'शत्रू' घोषित करून त्यांना अटक करू शकत होते. यात अनेक निरपराध लोकांना प्राण गमवावे लागले.

EMOJI सारांश: 🇷🇺 🕵� 🔒 😡 🚨 🩸 📜 ⛓️ ❌

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-20.12.2025-शनिवार.
===========================================