⚛️ पहिला यशस्वी अणुभट्टी (EBR-I) आणि वीज निर्मिती: एक ऐतिहासिक टप्पा 💡-1-⚛️ 💡

[Atul Kaviraje]

1951-इडाहो में एक प्रयोगशाला में बिजली पैदा करने के लिए
पहला परमाणु रिएक्टर सफलतापूर्वक स्थापित किया गया था।

The first nuclear reactor to successfully generate electricity
was established at a laboratory in Idaho.

⚛️ पहिला यशस्वी अणुभट्टी (EBR-I) आणि वीज निर्मिती: एक ऐतिहासिक टप्पा 💡

घडल्याची तारीख: २० डिसेंबर १९५१
ठिकाण: अर्गोन नॅशनल लॅबोरेटरी, आयडाहो, अमेरिका (Idaho National Engineering Laboratory, Arco)

परिचय (Introduction)

२० डिसेंबर १९५१ हा दिवस जागतिक इतिहासात ऊर्जा क्षेत्रातील एका महत्त्वपूर्ण क्रांतीचा साक्षीदार ठरला. आयडाहोच्या एका प्रयोगशाळेत, मानवाने प्रथमच अणुशक्तीचा उपयोग केवळ विध्वंसासाठी नाही, तर शांततापूर्ण कारणांसाठी, म्हणजेच वीज निर्माण करण्यासाठी, यशस्वीरित्या केला.  प्रायोगिक ब्रीडर रिअॅक्टर I (Experimental Breeder Reactor I - EBR-I) नावाच्या या अणुभट्टीने, भविष्यात जगाची ऊर्जा भूक भागवण्याची क्षमता असलेल्या एका नव्या युगाची नांदी केली. ही घटना वैज्ञानिक कौशल्य, जिद्द आणि मानव कल्याणाच्या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल होते.

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (Historical Background) ⏳

अणुऊर्जेचा प्रवास दुसऱ्या महायुद्धात 'मॅनहॅटन प्रोजेक्ट' (Manhattan Project) पासून सुरू झाला, ज्याचा उद्देश अणुबॉम्ब बनवणे हा होता. युद्ध संपल्यानंतर, शास्त्रज्ञांनी याच प्रचंड शक्तीला विधायक कारणांसाठी वापरण्याचा ध्यास घेतला. एनरिको फर्मी यांच्यासारख्या अग्रगण्य शास्त्रज्ञांनी शांततापूर्ण अणुऊर्जेच्या शक्यतांवर भर दिला. EBR-I हा त्याच ध्येयाचा परिपाक होता. या प्रकल्पाचे नेतृत्व डॉ. वाल्टर झिन यांनी केले.

२. अणुभट्टीची ओळख: EBR-I (Introduction to the Reactor) 🔬

EBR-I हे जगातील पहिले अणुभट्टी होते ज्यातून वीज निर्मिती झाली.

नाव: Experimental Breeder Reactor I (प्रायोगिक ब्रीडर रिअॅक्टर I).

डिझाइन: हे जलद न्यूट्रॉन रिअॅक्टर (Fast Neutron Reactor) आणि ब्रीडर (Breeder) तत्त्वावर आधारित होते.

विशेषता: या रिअॅक्टरमध्ये वापरलेल्या इंधनापेक्षा (युरेनियम-२३५) जास्त प्रमाणात नवीन इंधन (प्लुटोनियम) तयार करण्याची क्षमता सिद्ध करण्याचा उद्देश होता.

३. स्थापना आणि ठिकाण (Establishment and Location) 🇺🇸

EBR-I ची स्थापना आयडाहो फॉल्सजवळील सुदूर वाळवंटी भागात करण्यात आली. हे ठिकाण अर्गोन नॅशनल लॅबोरेटरी (Argonne National Laboratory) च्या 'आयडाहो नॅशनल इंजिनियरिंग लॅबोरेटरी' (INEL) चा भाग होते.

पर्यावरणाची निवड: लोकवस्तीपासून दूर, सुरक्षित आणि नियंत्रित प्रायोगिक वातावरणाची आवश्यकता असल्याने या ठिकाणाची निवड करण्यात आली.

उद्देश: या प्रायोगिक केंद्राचा मुख्य उद्देश अणुऊर्जेचा सुरक्षितपणे अभ्यास करणे आणि नवीन अणुभट्टी तंत्रज्ञान विकसित करणे हा होता.

४. वीज निर्मितीची प्रक्रिया (Electricity Generation Process) 🔌

अणुभट्टीमध्ये वीज निर्मितीची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे घडते:

a) विखंडन (Fission): EBR-I मध्ये, युरेनियम-२३५ च्या अणूंवर न्यूट्रॉन्सचा मारा केला गेला, ज्यामुळे त्यांचे विखंडन झाले आणि मोठ्या प्रमाणात उष्णता (Heat) निर्माण झाली.

b) उष्णता विनिमय (Heat Exchange): विखंडनातून निर्माण झालेली उष्णता थंड द्रव धातूचा वापर करून कोरमधून बाहेर काढली गेली (यासाठी सोडियम-पोटॅशियम मिश्रण - NaK - वापरले गेले).

c) वाफेची निर्मिती (Steam Generation): ही उष्णता पाण्याच्या बॉयलरमध्ये हस्तांतरित केली गेली, ज्यामुळे पाण्याची वाफ (Steam) तयार झाली.

d) टर्बाइन आणि जनरेटर (Turbine and Generator): उच्च दाबाची वाफ टर्बाइन फिरवते आणि यांत्रिक ऊर्जा जनरेटरला पुरवली जाते, ज्यामुळे वीज निर्माण होते.

५. २० डिसेंबर १९५१: तो ऐतिहासिक क्षण (The Historic Moment) ✨

२० डिसेंबर १९५१ रोजी रात्री १ वाजून २० मिनिटांनी, EBR-I मध्ये तयार झालेली वाफ यशस्वीरित्या एका जनरेटरशी जोडली गेली.

निर्मिती: या पहिल्या प्रयत्नात सुमारे ४५ किलोवॅट (kW) वीज निर्माण झाली.

उदाहरणासह महत्त्व: ही वीज पूर्ण शहरासाठी पुरेशी नव्हती, पण ती प्रयोगशाळेतील चार दिव्यांसाठी (४ लाईट्स) पुरेशी होती. एका छोट्या बल्बला मिळालेली ही ऊर्जा मानवजातीच्या उज्ज्वल भविष्याची एक मोठी आशा ठरली.

⚛️ 💡 🔬 🇺🇸 ⏳ 🔥 🧠 🗺� 🔌 ✨ 💖

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-20.12.2025-शनिवार.
===========================================