रेडियमचा ऐतिहासिक शोध: २१ डिसेंबर १८९८-1- ✨🔬✨ 👩‍🔬 ⚗️ ☢️ 🗓️

[Atul Kaviraje]

1898-

वैज्ञानिक पियरे और मैरी क्यूरी ने रेडियोधर्मी तत्व रेडियम की खोज की घोषणा की।

Scientists Pierre and Marie Curie announced the discovery of the radioactive element radium.

अर्थ (Meaning): 1898 में पियरे और मैरी क्यूरी ने रेडियम तत्व की खोज की घोषणा की, जो रेडियोधर्मी तत्वों के अध्ययन में मील का पत्थर साबित हुआ।

रेडियमचा ऐतिहासिक शोध: २१ डिसेंबर १८९८ ✨🔬

(वैज्ञानिक पियरे आणि मेरी क्यूरी यांनी रेडियोधर्मी तत्व रेडियमची घोषणा)

ऐतिहासिक घटनेचे महत्त्व: रेडियमचा शोध हा केवळ एका नव्या मूलतत्त्वाचा शोध नव्हता, तर त्याने अणुभौतिकशास्त्र (Nuclear Physics) आणि वैद्यकीय शास्त्रात (Medicine) एक क्रांती घडवून आणली. या शोधाने हे सिद्ध केले की अणू अविभाज्य नसतो आणि त्यामुळे विज्ञानाचा मूलभूत दृष्टिकोन कायमस्वरूपी बदलला.

१. परिचय: क्यूरी दांपत्याचा संकल्प (Introduction: The Curies' Resolve) 🧑�🔬👩�🔬

१.१. १८९८ चा काळ आणि पॅरिस: १८९८ मध्ये पॅरिसच्या एका साध्या प्रयोगशाळेत (शेडमध्ये) पियरे आणि मेरी क्यूरी (तत्कालीन मारिया स्कोडोव्स्का) यांनी हा ऐतिहासिक अभ्यास सुरू केला. मेरी क्यूरी या युरेनियमच्या किरणांवर (Becquerel rays) पीएचडीसाठी संशोधन करत होत्या.

१.२. बॅकेरेल किरणांचे आव्हान: मेरी यांनी हेन्री बॅकेरेल (Henri Becquerel) यांनी शोधलेल्या युरेनियम किरणांचा अभ्यास करत असताना, त्यांनी पाहिले की पिचब्लेंड (Pitchblende) नावाचे खनिज युरेनियमपेक्षा अधिक तीव्रतेने किरणोत्सर्जन करते.

१.३. शोधाचा उद्देश: या तीव्र किरणोत्सर्जनामागील अज्ञात, शक्तिशाली घटक शोधण्याचा क्यूरी दांपत्याने दृढ निश्चय केला. हा शोध त्यांनी केवळ दोन वर्षांच्या अथक परिश्रमाने पूर्ण केला.

२. रेडियोधर्मितेचा अभ्यास: मूलभूत संकल्पना (Study of Radioactivity: Fundamental Concepts) ☢️

२.१. 'रेडियोधर्मिता' (Radioactivity) या शब्दाची निर्मिती: युरेनियम आणि थोरियम सारख्या मूलतत्त्वांद्वारे उत्सर्जित होणाऱ्या अदृश्य किरणांना मेरी क्यूरी यांनी 'रेडियोधर्मिता' (Radioactivity) हे नाव दिले. हा शब्द विज्ञानात कायमस्वरूपी रुजला.

२.२. विद्युतमापक (Electrometer) चा वापर: पियरे क्यूरी यांनी विकसित केलेल्या संवेदनशील विद्युतमापक (Piezoelectric Quartz Electrometer) चा वापर करून मेरी यांनी वेगवेगळ्या खनिजांतील किरणोत्सर्जनाची अचूक तीव्रता मोजली.

२.३. पिचब्लेंडची विसंगती: मेरी यांच्या निरीक्षणात, पिचब्लेंड नावाचे खनिज शुद्ध युरेनियम किंवा थोरियमपेक्षा ४ पटीने अधिक सक्रिय असल्याचे दिसून आले. हेच रेडियमच्या शोधाचे मूळ कारण ठरले.

३. पिचब्लेंडचे आव्हान: अज्ञात घटकाचा संकेत (The Pitchblende Challenge: The Unknown Element) ⛏️

३.१. तार्किक अनुमान (Logical Inference): पिचब्लेंडची जास्त रेडियोधर्मिता पाहता, क्यूरी दांपत्याने निष्कर्ष काढला की त्यात युरेनियमव्यतिरिक्त अधिक शक्तिशाली, परंतु अल्प प्रमाणात असलेले, कोणतेतरी नवीन तत्व (Element) दडलेले आहे.

३.२. टनभर कच्चा माल: या नवीन तत्वाचा शुद्ध नमुना मिळवण्यासाठी, त्यांना ऑस्ट्रियातील सेंट जोआकिमस्टल (St. Joachimsthal) येथील खाणीतून टनभर (सुमारे १०,००० किलो) पिचब्लेंडचा कचरा (residue) आयात करावा लागला.

३.३. साध्या शेडमधील प्रयोगशाळा: अत्यंत मूलभूत आणि अपुऱ्या सुविधा असलेल्या एका जुन्या, leaky shed मध्ये (पॅरिसच्या शाळेच्या आवारात) त्यांनी पुढील चार वर्षे हे अत्यंत क्लिष्ट रासायनिक पृथक्करण (chemical separation) केले.

४. पोलोनियमची पूर्व-खोज: प्राथमिक यश (Pre-discovery of Polonium: Preliminary Success) 🇵🇱

४.१. पहिला नवीन घटक (First New Element): पिचब्लेंडवर काम करत असताना, जुलै १८९८ मध्ये त्यांनी एका नवीन घटकाचा शोध लावला. हा घटक बिस्मथ (Bismuth) सारख्या गुणधर्माचा होता, परंतु तो अत्यंत रेडियोधर्मी होता.

४.२. 'पोलोनियम' नामकरण: मेरी क्यूरी यांनी आपल्या जन्मभूमीच्या सन्मानार्थ या नव्या मूलतत्त्वाला 'पोलोनियम' (Polonium) हे नाव दिले. (अणुक्रमांक ८४, चिन्ह: $\text{Po}$)

४.३. पृथक्करण पद्धतीची निर्मिती: पोलोनियमच्या शोधासाठी वापरलेली रासायनिक पृथक्करणाची पद्धत (Fractional Precipitation) रेडियमच्या अंतिम शोधासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरली.

५. रेडियमची शोध प्रक्रिया: अथक पृथक्करण (The Radium Discovery Process: Relentless Separation) ⚗️

५.१. बेरियमपासून वेगळे करणे: पोलोनियम काढल्यानंतर उर्वरित पिचब्लेंडमध्ये अजून एक तीव्र रेडियोधर्मी घटक आढळला, जो बेरियम (Barium) नावाच्या सामान्य तत्वाशी रासायनिकदृष्ट्या खूप मिळताजुळता होता.

५.२. आंशिक स्फटिकीकरण (Fractional Crystallization): पियरे क्यूरी यांनी 'आंशिक स्फटिकीकरण' (Fractional Crystallization) ही अत्यंत वेळखाऊ आणि शारीरिक दृष्ट्या कष्टदायक प्रक्रिया विकसित केली. हजारो वेळा स्फटिकीकरण करून त्यांनी रेडियम बेरियमपासून वेगळे केले.

५.३. २१ डिसेंबर १८९८: अधिकृत शोध: याच अथक प्रक्रियेच्या आधारावर, डिसेंबर १८९८ मध्ये, त्यांनी बेरियम क्लोराईडच्या (Barium Chloride) शुद्धीकरणातून एक नवीन, अत्यंत तेजस्वी आणि स्वतंत्र घटक असल्याची घोषणा केली, ज्याला 'रेडियम' हे नाव दिले.

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-21.12.2025-रविवार.
===========================================