विश्वभारती विद्यापीठाचे उद्घाटन: रवींद्रनाथ टागोर यांची वैश्विक दृष्टी-1-🇧🇩🗓️

[Atul Kaviraje]

1921-
विश्वभारती विश्वविद्यालय का उद्घाटन
रवीन्द्रनाथ टैगोर द्वारा
पश्चिम बंगाल के शांतिनिकेतन में किया गया।

Visva-Bharati University was inaugurated by Rabindranath Tagore in Santiniketan, West Bengal.

विश्वभारती विद्यापीठाचे उद्घाटन: रवींद्रनाथ टागोर यांची वैश्विक दृष्टी

०.० परिचय (Introduction - Parichay)

२३ डिसेंबर १९२१ हा दिवस भारतीय शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक इतिहासातील एक सुवर्ण क्षण आहे. याच दिवशी नोबेल पारितोषिक विजेते विश्वकवी रवींद्रनाथ टागोर यांनी पश्चिम बंगालमधील शांतीनिकेतन येथे 'विश्वभारती' विद्यापीठाचे औपचारिक उद्घाटन केले. हे केवळ एका संस्थेचे उद्घाटन नव्हते, तर ते भारतीय विचारधारेच्या 'वसुधैव कुटुंबकम्' (सारे जग एक कुटुंब आहे) या महान तत्त्वज्ञानाला मूर्त रूप देणाऱ्या एका वैश्विक शिक्षण केंद्राचा उदय होता. या लेखात आपण या ऐतिहासिक घटनेचे महत्त्व, तिची पार्श्वभूमी आणि टागोर यांची दूरदृष्टी सविस्तरपणे पाहू.

०.१ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

ब्रिटिश वसाहतवादी शिक्षण पद्धती केवळ कारकून (clerks) निर्माण करत होती, ज्यामुळे भारतीय संस्कृती आणि ज्ञान दुर्लक्षित होत होते. या पार्श्वभूमीवर, टागोर यांना असे एक केंद्र निर्माण करायचे होते जेथे भारताचा आत्मा आणि जगाचे ज्ञान यांचा समन्वय साधता येईल.

०.२ शांतीनिकेतनची संकल्पना

टागोर यांचे वडील महर्षी देवेंद्रनाथ टागोर यांनी १८६३ मध्ये 'शांतीनिकेतन'ची स्थापना केली होती, जी सुरुवातीला ध्यान आणि शांततेचे केंद्र होते. याच जागेचे रूपांतर रवींद्रनाथ यांनी 'ब्रह्मचर्याश्रम' नावाच्या शाळेत केले, जी पुढे विश्वभारतीची आधारशिला बनली.

०.३ विश्वभारतीची गरज

मानवतेला एका सूत्रात बांधणे, पूर्व आणि पश्चिम संस्कृतींमधील दरी मिटवणे आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात सर्जनशील शिक्षणाचे माध्यम उपलब्ध करणे, या प्रमुख गरजांमधून विश्वभारतीचा जन्म झाला.

१.० टागोर आणि शिक्षण: एक क्रांतिकारी दृष्टिकोन

रवींद्रनाथ टागोर हे केवळ कवी नव्हते, तर ते एक महान शिक्षणतज्ज्ञ होते. त्यांचे शिक्षणविषयक विचार हे पारंपरिक पद्धतींना आव्हान देणारे आणि मुलाच्या नैसर्गिक विकासावर जोर देणारे होते.

१.१ पारंपरिक शिक्षणावरील टीका (Analysis: The Criticism)

टागोर यांचा विश्वास होता की शाळा चार भिंतींच्या आत बंदिस्त नसाव्यात. त्यांनी पाठ्यपुस्तक-केंद्रित, कठोर शिस्तबद्ध आणि सृजनशीलतेला मारक ठरणाऱ्या तत्कालीन शिक्षण पद्धतीवर कठोर टीका केली. (उदाहरणे: त्यांनी 'तोता-काहिनी' (पोपटाची गोष्ट) या त्यांच्या प्रसिद्ध कथेत बंदिस्त आणि मृत शिक्षण प्रणालीचे विडंबन केले.)

१.२ निसर्गातील शिक्षण (Sandarbha: Nature as Teacher)

शांतीनिकेतनमध्ये वर्ग मोकळ्या हवेत, झाडांखाली भरवले जात असत. त्यांचे मत होते की निसर्गाशी जोडले गेल्याने मुलांची कल्पनाशक्ती वाढते आणि ते अधिक संवेदनशील बनतात. 🌳

१.३ 'मुक्त ज्ञान' आणि कलांचा स्वीकार

विश्वभारतीमध्ये कला (चित्रकला, नृत्य), संगीत आणि हस्तकला या विषयांना मुख्य प्रवाहातील विषयांसारखेच महत्त्व देण्यात आले. 'ज्ञान' हे केवळ पुस्तकात नसते, तर ते कलेत आणि कार्यानुभवात असते, हा त्यांचा मूलभूत विचार होता. 🎨🎶

२.० स्थापनेची तारीख आणि ठिकाण: प्रतीकात्मक महत्त्व

२३ डिसेंबर १९२१ ही तारीख आणि शांतीनिकेतन हे ठिकाण केवळ योगायोग नव्हते, तर त्यांच्या शैक्षणिक तत्त्वज्ञानाची ती प्रतीके होती.

२.१ २३ डिसेंबर १९२१ चे महत्त्व

२३ डिसेंबर ही तारीख टागोर यांच्या कुटुंबासाठी विशेष महत्त्वाची होती, कारण याच दिवशी महर्षी देवेंद्रनाथ टागोर यांनी शांतीनिकेतनची स्थापना केली होती. त्यामुळे, विश्वभारतीची स्थापना याच दिवशी करणे हे परंपरेचा आदर आणि नवीन युगाचा आरंभ दर्शवते. 📅

२.२ शांतीनिकेतनची निवड: शांततेचे घर 🕊�

'शांतीनिकेतन' (शांततेचे घर) हे नाव संस्थेच्या ध्येयानुसार होते. हे ठिकाण कोलकाताच्या गजबजाटापासून दूर, लाल मातीच्या आणि हिरवीगार वनराईच्या मधोमध वसलेले आहे, जे एकाग्रता आणि चिंतनासाठी आदर्श आहे.

२.३ पूर्वेकडील आणि पाश्चात्य संस्कृतीचा संगम

पश्चिम बंगालमध्ये स्थित असूनही, विश्वभारतीचे दरवाजे जगभरातील विद्यार्थ्यांसाठी खुले होते. हे ठिकाण भारतीय अध्यात्म आणि पाश्चात्य वैज्ञानिक प्रगती यांचा समन्वय साधणारे व्यासपीठ ठरले.

३.० विश्वभारतीची संकल्पना: वैश्विक बंधुता

विश्वभारती या नावातच तिचा अर्थ दडलेला आहे - 'विश्व' म्हणजे जग आणि 'भारती' म्हणजे भारत किंवा ज्ञान.

३.१ 'यत्र विश्वं भवत्येकनीडम्' 🌍 (Analysis: The Motto)

विश्वभारतीचे ब्रीदवाक्य आहे: "यत्र विश्वं भवत्येकनीडम्" ज्याचा अर्थ आहे: "जिथे संपूर्ण जग एका घरट्यात आश्रय घेते." ही टागोर यांची वैश्विक बंधुत्वाची कल्पना होती. विद्यापीठाचा मुख्य उद्देश एका विशिष्ट राष्ट्रासाठी नव्हे, तर मानवजातीसाठी ज्ञान निर्मिती करणे हा होता.

३.२ आंतर-सांस्कृतिक संवाद

या विद्यापीठात चीन, जपान, इराण अशा अनेक देशांतील विद्वानांना अध्यापनासाठी आमंत्रित केले गेले. यामुळे भारतीय आणि विदेशी संस्कृतींचा प्रत्यक्ष संवाद सुरू झाला. (उदाहरणे: चीन भवन आणि जपान भवनची स्थापना.)

३.३ शैक्षणिक आंतरराष्ट्रीयता

विश्वभारतीने तत्कालीन संकुचित राष्ट्रवादाच्या पलीकडे जाऊन 'मानव' या एकाच जातीला महत्त्व दिले. या विद्यापीठाने 'जागतिक नागरिक' (Global Citizen) ही संकल्पना रूजवली.

🇧🇩🗓�🏫🕊� 🎖�🧠🌏📖 🌳📖🧘 🎨🎶👐🌱 🕊�🏠🤝 🇮🇳🖼�🎼💡 🌟🌱🔭💖

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-23.12.2025-मंगळवार.
===========================================