विभक्त कुटुंब पद्धतीचे परिणाम- काचेची घरं : हरवलेला ओलावा-🏢 👨‍👩‍👦 💔 👵‍👴

[Atul Kaviraje]

'आधुनिक कथा'
==============
कौटुंबिक आणि नातेसंबंध -
======================

विभक्त कुटुंब पद्धतीचे परिणाम-

काचेची घरं : हरवलेला ओलावा-

प्रस्तावना आधुनिकतेच्या वेगवान प्रवाहात मानवी जीवनशैली पूर्णपणे बदलली आहे. एकेकाळी 'एकत्र कुटुंब पद्धती' हा भारतीय संस्कृतीचा कणा होता. मात्र, वाढते शहरीकरण, करिअरच्या संधी, वैयक्तिक स्वातंत्र्याची ओढ आणि पाश्चात्य विचारांचा प्रभाव यामुळे 'विभक्त कुटुंब पद्धती' (Nuclear Family) वेगाने फोफावली. आजच्या महानगरीय जीवनात पती, पत्नी आणि त्यांची एक किंवा दोन मुले इतपतच कुटुंबाची व्याप्ती मर्यादित झाली आहे. ही आधुनिकता सोयीची वाटत असली, तरी तिचे दूरगामी आणि गंभीर परिणाम मानवी मनावर आणि समाजावर होत आहेत.

स्वतंत्रतेची ओढ की नात्यांची तोड?
विभक्त कुटुंब पद्धतीचा उदय मुख्यत्वे 'स्पेस' (Space) आणि 'स्वातंत्र्य' या दोन शब्दांभोवती झाला. तरुण जोडप्यांना आपल्या आयुष्याचे निर्णय स्वतः घेता यावेत, कोणाचेही नियंत्रण नसावे, असे वाटू लागले. शहरांमधील लहान फ्लॅट्समध्ये राहताना मोठी कुटुंबे सामावून घेणे अशक्य झाले. परंतु, या स्वातंत्र्यासोबतच जबाबदाऱ्यांची एक मोठी ओझीही आली. एकत्र कुटुंबात जी कामे आपोआप विभागली जायची, ती आता केवळ पती-पत्नीच्या खांद्यावर आली. यातूनच मग ओढाताण आणि तणावाचा जन्म झाला.

मुलांच्या बालपणावर झालेला परिणाम
विभक्त कुटुंबाचा सर्वाधिक परिणाम हा मुलांवर झाला आहे. पूर्वी मुलांचे संगोपन आजी-आजोबांच्या छत्रछायेत व्हायचे. त्यांना संस्कारांच्या गोष्टी मिळायच्या, मायेचा ओलावा मिळायचा. मात्र, आधुनिक विभक्त कुटुंबात आई-वडील दोघेही नोकरीनिमित्त बाहेर असतात. अशा वेळी मुले 'क्रेच' (Creche) किंवा पाळणाघरात वाढतात.

त्यांच्या आयुष्यात 'आजी-आजोबा' हे केवळ सुट्टीत भेटणारे पाहुणे बनले आहेत. यामुळे मुलांमध्ये एककीपणा वाढतोय. घरात बोलायला कोणी नसल्यामुळे मुले मोबाईल, टॅब किंवा लॅपटॉपच्या आहारी जात आहेत. संस्कारांची जागा आता 'डिजिटल कंटेट'ने घेतली आहे. ज्या वयात त्यांना मानवी संवेदना मिळायला हव्या होत्या, त्या वयात त्यांना 'गॅजेट्स'ची सोबत मिळत आहे. यातूनच मुलांमध्ये चिडचिडेपणा, हट्टीपणा आणि सामाजिक कौशल्यांचा अभाव दिसून येत आहे.

वृद्धांची शोकांतिका
विभक्त कुटुंब पद्धतीचा दुसरा काळा पैलू म्हणजे वृद्धांचे होणारे हाल. ज्या आई-वडिलांनी आपल्या रक्ताचे पाणी करून मुलांना वाढवले, त्यांना म्हातारपणी मुलांच्या घराचे दरवाजे बंद होतात. "आम्हाला आमचे स्वातंत्र्य हवे आहे," "तुमची विचारसरणी जुनी आहे," अशी कारणे देऊन वृद्धांना गावी ठेवले जाते किंवा वृद्धाश्रमात पाठवले जाते.

शहरात मुलांच्या सोयीसाठी एखादा फ्लॅट घेतला जातो, पण तिथे आई-वडिलांसाठी खोली नसते. ही केवळ घराची विभागणी नसून ती काळजाची विभागणी आहे. वृद्धापकाळात जेव्हा माणसाला आधाराची, संवादाची सर्वात जास्त गरज असते, तेव्हा त्यांना एककीपणाच्या काळोखात लोटले जाते. आज महानगरांमध्ये अनेक वृद्ध जोडपी एकटी राहतात, आजारपणात त्यांना पाणी देणारेही कोणी नसते, ही आधुनिक समाजाची मोठी शोकांतिका आहे.

नात्यांमधील कोरडेपणा आणि संवादहीनता
विभक्त कुटुंबात राहणाऱ्या व्यक्तींमध्ये हळूहळू एक प्रकारचे 'स्वार्थीपण' विकसित होऊ लागते. "माझं घर, माझी बायको, माझी मुलं" या पलीकडे पाहण्याची दृष्टी संकुचित होते. नातेवाईक, मामा, काका, आत्या यांच्याशी असलेले संबंध केवळ लग्नकार्यापुरते मर्यादित राहतात. यातूनच सण-उत्सवांचा आनंद हरवत चालला आहे.

एकेकाळी गणपती किंवा दिवाळीत घर माणसांनी गजबजलेले असायचे. आता दिवाळीत केवळ स्टेटसवर फोटो टाकण्यापुरते सेलिब्रेशन उरले आहे. जेव्हा संकटाचा काळ येतो, तेव्हा विभक्त कुटुंबातील व्यक्तींना आधारासाठी कोणीच नसते. अशा वेळी मानसिक नैराश्य (Depression) येण्याचे प्रमाण वाढले आहे. एकत्र कुटुंबात दुःख विभागले जायचे, इथे ते एकट्यालाच सोसावे लागते.

आर्थिक ओढाताण आणि मानसिक ताण
विभक्त कुटुंबात सर्व खर्च केवळ दोन व्यक्तींवर अवलंबून असतो. घराचा हप्ता (EMI), मुलांच्या शाळेची अवाढव्य फी, वैद्यकीय खर्च यामुळे पती-पत्नी सतत तणावाखाली असतात. या धावपळीत त्यांचा एकमेकांशी असलेला संवादही तांत्रिक होतो. रात्री थकलेले घरी आल्यावर गप्पा मारण्याऐवजी मोबाईल बघून झोपणे हा नित्यक्रम झाला आहे. यातूनच पती-पत्नीमधील वादाचे प्रमाण वाढले असून घटस्फोटांचे प्रमाणही आधुनिक शहरी जीवनात वेगाने वाढत आहे.

निष्कर्ष: सुवर्णमध्य साधण्याची गरज
आधुनिकता किंवा विभक्त राहणे पूर्णपणे चुकीचे आहे असे म्हणता येणार नाही. करिअरसाठी स्थलांतर करणे ही काळाची गरज आहे. मात्र, विभक्त राहूनही नात्यांचा ओलावा टिकवणे शक्य आहे. आपण आपल्या मुलांना आजी-आजोबांच्या सहवासात ठेवले पाहिजे. सण-उत्सवांना एकत्र आले पाहिजे. घराच्या भिंती आधुनिक झाल्या तरी मनाची कवाडे जुन्या मायेसाठी उघडी ठेवली पाहिजेत.

विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे आपण भौतिक सुख मिळवले असेल, पण मानसिक शांतता आणि नात्यांची ऊब गमावली आहे. ही 'काचेची घरं' दिसायला सुंदर आहेत, पण ती आतून खूप थंड आणि पोकळ झाली आहेत. ही पोकळी भरून काढण्यासाठी पुन्हा एकदा 'माणूस' आणि 'माणुसकी' केंद्रस्थानी आणण्याची गरज आहे.

Emoji Summary: 🏢 👨�👩�👦 💔 👵�👴 🏚� 📱 😔 💼 🏫 📉 🫂 🚫 🕊� 🏡 ✨ 🤝 ❤️

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-15.01.2026-गुरुवार.
===========================================