रायगडावरील 'टोक' या गुप्त जागेचे रहस्य-🏰🕵️‍♂️🌑⚔️📜🤐🏔️🌬️🚩

[Atul Kaviraje]

'ऐतिहासिक रहस्य कथा'
====================
किल्ले आणि वास्तूंची गुपिते-
======================

रायगडावरील 'टोक' या गुप्त जागेचे रहस्य-

रायगडचे गुप्त टोक: काळजाचा थरकाप उडवणारे एक ऐतिहासिक रहस्य-

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेला, स्वराज्याची राजधानी असलेला 'दुर्गराज रायगड'. या गडाचा प्रत्येक दगड पराक्रमाची साक्ष देतो. पण याच गडाच्या एका कोपऱ्यात, जिथे ढग जमिनीला स्पर्श करतात आणि वारा वेगाने घोंघावतो, तिथे एक अशी जागा आहे जिचा उल्लेख इतिहासाच्या पानांत फारसा आढळत नाही. ती जागा म्हणजे रायगडाचे 'गुप्त टोक'.

लोकांना 'टोक' म्हटलं की फक्त 'टकमक टोक' आठवतं, जिथून गुन्हेगारांना कडेलोट केला जायचा. पण या व्यतिरिक्त गडाच्या पश्चिम दिशेला, घनदाट झाडी आणि कपारींच्या आड दडलेले एक असे टोक आहे, ज्याचा वापर केवळ गुप्तहेर खात्यासाठी आणि आणीबाणीच्या प्रसंगी निरोप पोहोचवण्यासाठी केला जात असे.

रहस्याची सुरुवात
ही गोष्ट आहे साधारण १६७४ सालची. राज्याभिषेकाची तयारी जोरात सुरू होती. गडावर हजारो लोकांची ये-जा होती. अशातच, स्वराज्याच्या गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांना एक बातमी मिळाली की, जंजिऱ्याच्या सिद्दीचे काही लोक स्वराज्याच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी गडाच्या पायथ्याशी घुटमळत आहेत. मात्र, ते वर कसे येणार? कारण रायगडाचा मुख्य दरवाजा 'महादरवाजा' हा अभेद्य होता.

अशातच एका रात्री, गडावर पहारा देणाऱ्या एका मावळ्याला, सूर्याजीला, गडाच्या पश्चिमेकडील एका कड्यावरून विचित्र प्रकाश दिसला. तो टकमक टोक नव्हता, तर त्याही पलीकडचा एक दुर्गम भाग होता.

शोध मोहिमेचा थरार
सूर्याजीने ही गोष्ट बहिर्जींच्या कानावर घातली. बहिर्जींनी स्वतः तिथे जाऊन पाहणी करायचे ठरवले. ती जागा म्हणजे एक सरळ उभा कडा होता, जो खालून पाहिला तर चढणे अशक्य वाटे. पण वरून पाहिल्यावर तिथे एक छोटासा नैसर्गिक 'बुरुज' असल्यासारखा भाग होता, जो झाडाझुडपांनी पूर्णपणे झाकलेला होता.

बहिर्जी आणि सूर्याजी मध्यरात्रीच्या सुमारास तिथे पोहोचले. वाऱ्याचा वेग इतका होता की माणसाने उभे राहणे कठीण व्हावे. बहिर्जींनी त्या झाडीत हात घातला आणि त्यांना तिथे एक लोखंडी साखळदंड आढळला, जो जमिनीत खोलवर रुतवलेला होता.

"हा रस्ता शत्रूचा नाही सूर्याजी, हा तर महाराजांनी राखून ठेवलेला 'आपत्कालीन मार्ग' आहे," बहिर्जी पुटपुटले.

पण रहस्य इथे संपत नव्हते. त्या साखळदंडाला धरून खाली उतरले असता, त्यांना एक छोटी गुहा सापडली. त्या गुहेत काही जुनी चर्मपत्रे (कापडी नकाशे) आणि एक गुप्त संदेश देणारी 'धूर यंत्रणा' होती.

वास्तूचे गुपित
या 'गुप्त टोका'चे रहस्य असे होते की, इथून पेटवलेला दिवा किंवा धूर हा थेट प्रतापगडाच्या दिशेने संकेत देऊ शकत असे. जेव्हा मुख्य दरवाजावर संकट येईल, तेव्हा इथून निसटून जाण्याचा हा एक मार्ग होता. पण या मार्गाचा नकाशा केवळ तीनच व्यक्तींना माहीत होता: खुद्द महाराज, बहिर्जी नाईक आणि गडाचा मुख्य वास्तुविशारद हिरोजी इंदुलकर.

त्या रात्री बहिर्जींना तिथे काही अनोळखी पावलांचे ठसे दिसले. याचा अर्थ, कोणीतरी फितूर या गुप्त जागेपर्यंत पोहोचला होता.

रात्रीचा थरार आणि उलगडा
बहिर्जींनी तिथेच दबा धरून बसण्याचे ठरवले. थोड्या वेळाने दोन सावल्या तिथे आल्या. ते स्वराज्याचेच दोन सैनिक होते, जे सिद्दीच्या आमिषाला बळी पडले होते. ते त्या गुप्त टोकावरून सिद्दीला खाली संकेत देणार होते की 'गडाची मागील बाजू मोकळी आहे'.

जसे ते सैनिक संकेत देण्यासाठी दिवा पेटवणार होते, तसे बहिर्जींनी अंधारातून झेप घेतली. क्षणार्धात तलवारी खणखणल्या. "स्वराज्याशी गद्दारी?" बहिर्जींचा आवाज वाऱ्यापेक्षाही भयानक वाटला. त्या दोन्ही फितुरांना तिथेच कंठस्नान घालण्यात आले.

पण या घटनेनंतर महाराजांनी एक मोठा निर्णय घेतला. त्यांनी हिरोजींना बोलावून घेतले आणि सांगितले, "हिरोजी, ही जागा आता सुरक्षित राहिलेली नाही. हे गुप्त टोक कायमचे बंद करा."

आजची स्थिती
असे म्हटले जाते की, हिरोजींनी त्या गुप्त गुहेचे तोंड मोठ्या शिळांनी बंद केले आणि त्यावर अशा प्रकारे झाडे लावली की भविष्यात कोणालाही तिथे मार्ग सापडू नये. आजही रायगडावर फिरायला जाणारे पर्यटक 'टकमक टोक' पाहून परत येतात, पण पश्चिमेच्या त्या घनदाट झाडीत दडलेले ते 'गुप्त टोक' आजही एक रहस्य बनून उभे आहे.

ज्या ठिकाणी स्वराज्याची गुपिते जपली गेली, जिथून संकटाच्या काळात निरोप धाडले गेले, ते टोक आज निसर्गाच्या कुशीत विसावले आहे. आजही पावसाळ्यात जेव्हा गडावर धुकं दाटून येतं, तेव्हा त्या टोकाकडून कोणाचे तरी चालण्याचे आवाज येतात, असं जुने लोक सांगतात. ते आवाज कदाचित त्या जागल्यांचे असतील, जे आजही स्वराज्याच्या या गुप्त मार्गाचे रक्षण करत आहेत.

निष्कर्ष
रायगड म्हणजे केवळ दगड-मातीची वास्तू नाही, तर ती बुद्धी आणि पराक्रमाची पराकाष्ठा आहे. 'गुप्त टोक' हे याचे जिवंत उदाहरण आहे की, शत्रू कितीही मोठा असला, तरी संरक्षणाची एक गुप्त कडी नेहमीच आपल्याकडे असली पाहिजे.

Summary in Emojis: 🏰🕵��♂️🌑⚔️📜🤐🏔�🌬�🚩

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.01.2026-शनिवार.
===========================================