अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा-👨‍🌾 💡 🐂 🐂 🚜 🛠️ ⏳ ⛈️ ❌ 🏚️ 🤡 🤷‍♂️

[Atul Kaviraje]

म्हणींवर आधारित कथा
===================
मानवी स्वभाव आणि फजिती-
====================---

अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा-

अति शहाणपणाचा अगाध नमुना: 'अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा'-

मराठी संस्कृतीत म्हणींना अनुभवांचे खाण मानले जाते. 'अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा' ही म्हण अशा लोकांसाठी वापरली जाते, जे स्वतःला इतरांपेक्षा जास्त बुद्धिमान समजतात, पण त्यांच्या अवाजवी फाजील शहाणपणामुळे अखेर त्यांचे काम होत नाही आणि त्यांचे नुकसानच होते. मानवी स्वभावातील हा दोष एका मिश्किल कथेच्या माध्यमातून आपण पाहूया.

रामपूरचा 'बुद्धिमान' विनायक
रामपूर नावाच्या एका सुजलाम सुफलाम गावात विनायक नावाचा एक शेतकरी राहत होता. विनायककडे शेतीवाडी चांगली होती, जोडीला दोन धष्टपुष्ट बैल होते. विनायक दिसायला साधारण असला तरी त्याचा एक मोठा गैरसमज होता— त्याला वाटायचे की संपूर्ण गावात त्याच्यापेक्षा हुशार माणूस दुसरा कोणीच नाही. गावातील लोक अनुभवी सल्ले देत, पण विनायक त्यांना "तुम्हाला काय कळतंय?" असे म्हणून झिडकारून लावत असे.

एकदा पावसाळा तोंडावर आला होता. गावकऱ्यांनी आपापल्या शेतांची मशागत सुरू केली होती. विनायकचे शेजारी, गणपतराव, त्याला म्हणाले, "विनायकराव, पावसाची चिन्हे दिसत आहेत, वेळीच नांगरणी उरकून घ्या, म्हणजे पेरणी सोपी होईल."

विनायक हसून म्हणाला, "गणपतराव, तुमची ती जुनी पद्धत सोडा. मी पंचांग आणि वाऱ्याची दिशा यांचा अभ्यास केला आहे. पाऊस अजून दहा दिवस येणार नाही. मी अशा पद्धतीने नांगरणी करणार आहे की, कमी कष्टात जास्त उत्पन्न मिळेल."

नव्या प्रयोगाचा फजितवाडा
विनायकने ठरवले की पारंपारिक नांगराला काही बदल करून तो 'आधुनिक' बनवेल. त्याने लोहाराकडून नांगराला अशा काही लोखंडी पट्ट्या बसवून घेतल्या की ज्यामुळे बैल ओढताना कमी जोर लावेल असे त्याला वाटले. पण प्रत्यक्षात तो नांगर इतका जड आणि विचित्र झाला की बैलांना तो ओढणे कठीण जाऊ लागले.

एके दिवशी सकाळी विनायक आपल्या बैलांना घेऊन शेतात गेला. पण तिथे गेल्यावर त्याला वाटले की, बैलांना पाणी पाजण्यासाठी नदीवर नेण्यापेक्षा जर शेतातच छोटा चर खणून पाणी आणले तर वेळ वाचेल. त्याने नांगरणी सोडून तासभर चर खणण्यात घालवला. दरम्यान, बैलांना भूक लागली होती. त्याने विचार केला की बैलांना गवत देण्यापेक्षा त्यांना शेतातच मोकळे सोडले तर ते स्वतःचे स्वतः चरतील आणि त्याचे कष्ट वाचतील.

परिणाम असा झाला की, मोकळे सोडलेले बैल दुसऱ्याच्या शेतात शिरले आणि तिथले कोवळे पीक खाऊ लागले. दुसऱ्या शेतकऱ्याने आरडाओरडा केल्यावर विनायकला धावत जाऊन बैल परत आणावे लागले. अर्धा दिवस तर यातच गेला.

फाजील शहाणपण आणि निसर्गाचा नियम
दुपार झाली. विनायकने आता खरोखर नांगरणीला सुरुवात करण्याचे ठरवले. पण त्याला पुन्हा एक 'बुद्धिमान' कल्पना सुचली. त्याला वाटले की दोन्ही बैलांना एकत्र जुंपण्यापेक्षा, जर एका वेळी एकाच बैलाला जुंपले आणि दुसऱ्याला विश्रांती दिली, तर काम जास्त वेळ चालेल. त्याने एक बैल झाडाला बांधला आणि एकाच बैलाला नांगराला जुंपण्याचा प्रयत्न केला.

शहाण्या माणसालाही कळेल की नांगर ओढण्यासाठी जोडीची गरज असते. एका बैलाला नांगर ओढता येईना आणि तो बैल जागेवरच गोल फिरू लागला. यात नांगर उलटा पडला आणि विनायकच्या पायालाच खरचटले. तरीही विनायक हार मानायला तयार नव्हता. तो पुटपुटला, "लोकांना हे शास्त्र कळणार नाही, मी काहीतरी वेगळे करतोय म्हणून हे अडथळे येत आहेत."

ऐन वेळी फजिती
संध्याकाळ होत आली होती. अचानक आकाश काळ्या ढगांनी दाटून आले. पावसाचे थेंब पडू लागले. विनायकने घाबरून आता घाईघाईने दोन्ही बैलांना नांगराला जुंपले. पण त्याचा तो 'आधुनिक' जड नांगर पावसामुळे चिखल झालेल्या जमिनीत रुतून बसला. बैलांनी जोर लावला, पण विनायकने लावलेल्या त्या फालतू लोखंडी पट्ट्यांमुळे नांगर पुढेच सरकेना.

इतक्यात गावातले इतर शेतकरी आपली कामे उरकून आनंदाने घराकडे परतत होते. गणपतराव तिथे थांबले आणि म्हणाले, "काय विनायकराव, झाली का नांगरणी? आमची तर पेरणीची तयारी झाली!"

विनायक ओशाळून म्हणाला, "नाही हो, या नांगरात काहीतरी तांत्रिक बिघाड झालाय आणि बैलांनाही आज नीट चालता येत नाहीये."

प्रत्यक्षात दोष बैलांचा नव्हता की नांगराचा नव्हता. दोष होता तो विनायकच्या 'अति शहाणपणाचा'. त्याने साध्या, सरळ कामात इतक्या उचापती केल्या की दिवसभर बैल शेतात असूनही एकही वाफा नांगरला गेला नाही. विनायकचे बैल दिवसभर उपाशी राहिले, कामाविना उभे राहिले आणि विनायक स्वतः मात्र चिखलाने माखून घरी परतला.

निष्कर्ष
विनायकच्या या वागण्यामुळे त्याचे त्या वर्षाचे पीक लांबणीवर पडले. त्याला बराच आर्थिक फटका बसला. गावात आता लोक त्याची चेष्टा करू लागले. जेव्हा एखादा माणूस सरळ मार्ग सोडून स्वतःच्या अवास्तव कल्पनेपायी काम बिघडवतो, तेव्हा गावकरी म्हणू लागले— "आमच्या विनायकसारखं करू नका, नाहीतर होईल 'अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा'."

या कथेतून आपल्याला हेच शिकायला मिळते की, बुद्धी असणे चांगले आहे, पण तिचा वापर अनुभवाच्या आणि वास्तवाच्या जोडीने केला पाहिजे. केवळ स्वतःला शहाणे समजून केलेल्या प्रयोगांमुळे हाती काहीच लागत नाही.

Summary in Emojis
👨�🌾 💡 🐂 🐂 🚜 🛠� ⏳ ⛈️ ❌ 🏚� 🤡 🤷�♂️

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-17.01.2026-शनिवार.
===========================================