शहाणपणाचा मुखवटा आणि रिकामी वेसण-🧠🧔‍♂️🌾🐂🚜❌🌧️😟📉🏠🔚

[Atul Kaviraje]

'तात्पर्य कथा'
============
स्वभाव आणि त्याचे परिणाम-
=======================

अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा (अतिशहाणपणा)-

शहाणपणाचा मुखवटा आणि रिकामी वेसण-

एका समृद्ध गावात विनायक नावाचा एक शेतकरी राहत होता. विनायक कष्टाळू होता, पण त्याच्यात एक मोठा दोष होता— तो स्वतःला प्रमाणाबाहेर शहाणा समजायचा. गावातील लोक त्याला प्रेमाने 'विनायकराव' म्हणण्याऐवजी त्याच्या पाठीमागे 'दीडशहाणे' म्हणायचे. त्याचं कारण असं की, कोणत्याही विषयात कुणीही काहीही सल्ला दिला, तरी विनायकला त्यात काहीतरी उणीव शोधायची सवय होती. "तुम्हाला काय कळतंय? मला सगळं ठाऊक आहे," हे त्याचं ठरलेलं वाक्य होतं.

त्याच्याकडे शेतीसाठी दोन उत्तम बैल होते. पण विनायकला वाटायचं की बैलांना खायला घालण्याची आणि त्यांच्याकडून काम करून घेण्याची जी पारंपारिक पद्धत आहे, ती अगदीच चुकीची आहे. तो नेहमी नवनवीन प्रयोग करायचा, जे अनेकदा अंगलट यायचे.

एकदा पावसाळ्याचे दिवस जवळ आले होते. शेतकरी आपापल्या शेताची मशागत करण्यात मग्न होते. विनायकच्या शेजारच्या धोंडिबाने त्याला सल्ला दिला, "विनायकराव, यंदा पाऊस लवकर येणार असं दिसतंय, वेळीच नांगरणी उरकून घ्या आणि बैलांना चांगला सकस आहार द्या, म्हणजे ते कामाला जोर धरतील."

विनायक हसून म्हणाला, "धोंडिबा, तुम्ही जुन्या विचारांचे लोक! मी ठरवलंय की माझ्या बैलांना मी अशा पद्धतीने कामाला लावणार की त्यांचा एक कणही वाया जाणार नाही. आणि खाण्याचं म्हणाल तर, जास्त खाऊ घातलं की प्राणी आळशी होतात. मी त्यांना मोजून-मापून देणार!" धोंडिबाने कपाळाला हात लावला आणि तो निघून गेला.

विनायकने एक विचित्र गणित मांडलं. त्याने विचार केला की जर मी बैलांना रोजचा चारा थोडा थोडा कमी केला, तर त्यांची भूक कमी होईल आणि माझे पैसेही वाचतील. त्याने बैलांचा आहार अर्धा केला. बैल हळूहळू अशक्त होऊ लागले. जेव्हा प्रत्यक्ष नांगरणीची वेळ आली, तेव्हा बैल ताकदीने ओढूच शकले नाहीत.

त्याच वेळी गावात एक कृषी प्रदर्शन भरले होते. तिथे आधुनिक नांगराबद्दल माहिती दिली जात होती. विनायक तिथे गेला. तिथल्या तज्ज्ञांनी सांगितले की नांगराचा फाळ जमिनीच्या प्रकारानुसार असावा. विनायकने तिथेही आपलं 'अतिशहाणपण' पाजळलं. तो म्हणाला, "हे सगळं पुस्तकी ज्ञान आहे. मी स्वतः एक असा नांगर तयार करीन जो कोणत्याही जमिनीवर चालेल."

घरी आल्यावर त्याने स्वतःच्या कल्पनेतून एक जड, लोखंडी आणि विचित्र आकाराचा नांगर बनवला. तो नांगर इतका जड झाला होता की तो ओढण्यासाठी चार बैलांची गरज होती. पण विनायकचा आत्मविश्वास (किंवा अहंकार) दांडगा होता. त्याने आपल्या अर्धपोटी असलेल्या दोन बैलांना त्या अजस्त्र नांगराशी जुंपले.

सकाळची वेळ होती. विनायक बैलांना घेऊन शेतात गेला. त्याने आरडाओरडा करून बैलांना हाकण्याचा प्रयत्न केला. पण बिचारे बैल! एक तर पोटात अन्नाचा पत्ता नव्हता आणि वरून तो डोंगराएवढा नांगर. बैलांनी एकदा जोर लावला, दोनदा लावला, पण नांगर जमिनीतून हललाच नाही. उलट, जास्त ताण पडल्यामुळे बैलांच्या पायाला दुखापत झाली आणि एक बैल तिथेच बसून राहिला.

दुपार झाली होती. आजूबाजूच्या शेतकऱ्यांची नांगरणी संपत आली होती. पण विनायकचा नांगर अजून एका फुटानेही पुढे सरकला नव्हता. इतक्यात आभाळ भरून आलं आणि जोराचा पाऊस सुरू झाला. विनायकचे बैल आता पूर्णपणे निकामी झाले होते. शेजारच्या धोंडिबाचे काम संपले होते, तो आपले बैल घेऊन घरी निघाला होता.

धोंडिबाने विचारले, "काय विनायकराव, झालं का काम?" विनायक ओशाळून म्हणाला, "नाही रे, हा नांगरच काहीतरी चुकलाय बहुदा, आणि बैलांनीही दगा दिला." धोंडिबा शांतपणे म्हणाला, "विनायकराव, नांगर चुकला नाही आणि बैलांनी दगा दिला नाही; तुमचा अतिशहाणपणा नडला. बैलांना ताकद हवी असते आणि अवजारांना सुटसुटीतपणा. तुम्ही स्वतःला जास्त हुशार समजून निसर्गाचे आणि विज्ञानाचे नियम मोडायला गेलात, म्हणून आज तुमचं शेत पडीक राहिलं आणि बैल कामाविना रिकामे राहिले."

विनायकला आपली चूक उमजली होती. ज्या बैलांकडून तो अफाट काम करून घेण्याची स्वप्नं पाहत होता, तेच बैल आज त्याच्या चुकीच्या निर्णयामुळे रिकामे उभे होते. अतिशहाणपणामुळे त्याचं आर्थिक नुकसान तर झालंच, पण गावात त्याची फजितीही झाली.

तात्पर्य: कोणत्याही गोष्टीत अतिशहाणपण दाखवणे नुकसानीचे ठरते. इतरांच्या अनुभवाचा आणि सल्ल्याचा योग्य मान राखून वागणेच हिताचे असते.

सारांश (Summary)
🧠🧔�♂️🌾🐂🚜❌🌧�😟📉🏠🔚

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-20.01.2026-मंगळवार. 
===========================================