२७ डिसेंबर १९११: 'जन गण मन' या राष्ट्रगीताचा ऐतिहासिक जन्म-1-🇮🇳 🎶 ✍️ 🗓️ 🏛️

[Atul Kaviraje]

1911
भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के कलकत्ता अधिवेशन में 'जन गण मन' (भारत का राष्ट्रगान) पहली बार गाया गया।

'Jana Gana Mana' (India's National Anthem) was first sung
at the Calcutta session of the Indian National Congress.

२७ डिसेंबर १९११: 'जन गण मन' या राष्ट्रगीताचा ऐतिहासिक जन्म

परिचय (Introduction)

२७ डिसेंबर १९११ हा दिवस भारतीय इतिहासातील एक सुवर्ण क्षण आहे. याच दिवशी, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या (Indian National Congress) कलकत्ता (आताचे कोलकाता) येथील २७व्या वार्षिक अधिवेशनात 'जन गण मन' या गीताचे पहिल्यांदा सार्वजनिक गायन झाले. हे केवळ एक साधे गीत नसून, ते भारतीय राष्ट्रीय एकात्मतेचे, संस्कृतीचे आणि भविष्यातील सार्वभौमत्वाचे पहिले संगीतवद्ध दर्शन होते. हे गीत रवींद्रनाथ टागोर यांनी रचले असले तरी, त्याचे पहिले सार्वजनिक सादरीकरण ही एक अशी घटना होती, जिने भविष्यात भारताच्या राष्ट्रगीताच्या स्थापनेचा पाया रचला. या लेखात आपण या ऐतिहासिक घटनेचे महत्त्व, तिची पार्श्वभूमी आणि त्याचे दूरगामी परिणाम सविस्तरपणे पाहूया.

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (Historical Background)

१.१ ब्रिटिश सत्तेचा काळ आणि राष्ट्रीय आंदोलन

१९११ चा काळ हा ब्रिटिश राजवटीच्या विरोधात भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीने जोर धरलेला होता. बंगालच्या फाळणीमुळे (१९०५) देशभरात असंतोष होता आणि राष्ट्रीय नेते स्वातंत्र्याची मागणी अधिक तीव्र करत होते. या वातावरणात, राष्ट्रीय भावना व्यक्त करण्यासाठी एका शक्तिशाली प्रतीकाची गरज होती.

१.२ भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अधिवेशन

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस हे स्वातंत्र्य आंदोलनाचे मध्यवर्ती व्यासपीठ होते. काँग्रेसचे वार्षिक अधिवेशन दरवर्षी राष्ट्रीय ध्येये आणि धोरणे निश्चित करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरत असे. कलकत्ता हे काँग्रेसच्या स्थापनेपासूनच राजकीय घडामोडींचे केंद्र राहिले आहे.

१.३ गीताची निर्मिती आणि मूळ उद्देश

रवींद्रनाथ टागोर यांनी हे गीत १९११ मध्ये, 'भारत विधाता' या नावाने रचले. अनेकांना असे वाटले की हे गीत किंग जॉर्ज पंचम यांच्या स्वागतासाठी लिहिले गेले आहे, परंतु टागोर यांनी स्वतः स्पष्ट केले की, हे गीत 'भारत विधाता' अर्थात भारताच्या नियंत्यासाठी, सर्वशक्तीमान परमेश्वरासाठी लिहिले होते, जो भारत देशाचा भाग्यविधाता आहे.

२. कलकत्ता अधिवेशन आणि गायनाचा क्षण (Calcutta Session and The Moment of Singing)

२.१ अधिवेशनाचे ठिकाण आणि अध्यक्ष

कलकत्ता येथे २७ डिसेंबर १९११ रोजी काँग्रेसचे अधिवेशन भरले होते. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष बिशन नारायण धर (Bishan Narayan Dhar) होते. हे अधिवेशन भारतीय राजकारणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे होते.

२.२ पहिले सार्वजनिक गायन

या अधिवेशनाच्या दुसऱ्या दिवशी, सकाळी हे गीत पहिल्यांदा गायले गेले. या क्षणी हे गीत राष्ट्रीय स्तरावर ओळखले जाण्याची सुरुवात झाली. या आधी हे गीत टागोर कुटुंबाच्या मैफिलीत किंवा विशिष्ट ठिकाणी गायले गेले असावे, परंतु काँग्रेसच्या व्यासपीठावर त्याचे सादरीकरण अभूतपूर्व होते.

२.३ गायकाची भूमिका: सरला देवी चौधुराणी

टागोर यांची भाची आणि प्रसिद्ध संगीतकार सरला देवी चौधुराणी (Sarala Devi Chaudhurani) यांनी काही शालेय विद्यार्थ्यांसोबत हे गीत पहिल्यांदा गायले. त्यांचा गोड आवाज आणि सशक्त सादरीकरणामुळे उपस्थित श्रोते मंत्रमुग्ध झाले.

३. गीतकार रवींद्रनाथ टागोर यांचे योगदान (Contribution of Poet Tagore)

३.१ बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व

रवींद्रनाथ टागोर (१८६१-१९४१) हे केवळ कवी नव्हते, तर ते नाटककार, संगीतकार, चित्रकार, तत्वज्ञानी आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते. त्यांचे साहित्य भारतीय संस्कृती आणि जागतिक मानवतेचे प्रतीक आहे.

३.२ गीतांजली आणि नोबेल पुरस्कार

टागोर यांना १९१३ मध्ये त्यांच्या 'गीतांजली' (Gitanjali) या काव्यसंग्रहासाठी साहित्यातील नोबेल पुरस्कार मिळाला, ज्यामुळे ते जागतिक स्तरावर मान्यता मिळवणारे पहिले बिगर-युरोपीय ठरले. त्यांच्या प्रतिभेला जागतिक स्तरावर मिळालेला हा सन्मान होता.

३.३ दोन राष्ट्रांना राष्ट्रगीत देणारे कवी

टागोर यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी फक्त भारतालाच (जन गण मन) नव्हे, तर बांगलादेशलाही (आमार शोनार बांग्ला) त्यांचे राष्ट्रगीत दिले. हे त्यांच्या प्रतिभेचे आणि राष्ट्रीय भावनांशी असलेल्या त्यांच्या सखोल बंधाचे प्रतीक आहे.

🇮🇳 🎶 ✍️ 🗓� 🏛� 🤩 ✨ 🕊� 🚩

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-27.12.2025-शनिवार.
===========================================