अशक्य अटीचा चोख निवाडा: बिरबलाची आगळीवेगळी खिचडी-❄️ 🌊 🤴 ⚖️ 🕯️ 🥘 🔥 🤔 💡 💰

[Atul Kaviraje]

'चातुर्य कथा' (Stories of Wit and Intelligence)-
===============================================
दरबारी चातुर्य आणि हजरजबाबीपणा (Courtly Wit)
राजे, महाराज आणि त्यांच्या दरबारातील विद्वानांच्या बुद्धीचा कस-
==================================================

बिरबलाची खिचडी: अशक्य अटीला दिलेले चोख उत्तर-

अशक्य अटीचा चोख निवाडा: बिरबलाची आगळीवेगळी खिचडी-

मुघल साम्राज्याचा विस्तार चोहोबाजूंनी झाला होता, पण सम्राट अकबराच्या दरबारातील खरी शान होती ती म्हणजे 'नवरत्न'. या नवरत्नांमध्ये अग्रस्थानी होता तो म्हणजे बुद्धीचा सागर—राजा बिरबल. बिरबल फक्त एक मंत्री नव्हता, तर अकबराचा सखा आणि कठीण प्रसंगात मार्ग दाखवणारा दीपस्तंभ होता.

प्रकरण १: थंडीचा कडाका आणि एक विचित्र अट
दिल्लीत कडाक्याची थंडी पडली होती. यमुना नदीचे पाणी बर्फासारखे गार झाले होते. रात्रीच्या वेळी तर बाहेर पडणेही कठीण झाले होते. अशाच एका संध्याकाळी अकबर आणि बिरबल महालाच्या बाल्कनीत उभे राहून यमुनेच्या प्रवाहाकडे पाहत होते. अकबराला अचानक एक विचार आला. त्याने विचारले, "बिरबल, तुला वाटते का, की एखादा माणूस केवळ पैशाच्या आमिषाने या बर्फाळ पाण्यात रात्रभर उभा राहू शकेल?"

बिरबल स्मितहास्य करत म्हणाला, "जहाँपनाह, या जगात अन्नासाठी आणि कुटुंबासाठी माणूस काहीही करू शकतो. पैसा ही मोठी गोष्ट आहे."

अकबराला हे पटले नाही. त्यांनी तात्काळ घोषणा केली— "जो कोणी या यमुनेच्या गार पाण्यात रात्रभर गळ्यापर्यंत बुडून उभा राहील, त्याला शाही खजिन्यातून दोन हजार सोन्याच्या मोहरा बक्षीस दिल्या जातील."

प्रकरण २: एका गरीब ब्राह्मणाचे साहस
शहरात दवंडी पिटली गेली. एका गरीब ब्राह्मणाने आपल्या कुटुंबाचे दारिद्र्य दूर करण्यासाठी हे आव्हान स्वीकारले. थंडीचा असा कडाका होता की श्वास घेणेही कठीण होते, पण तो ब्राह्मण रात्रभर त्या गार पाण्यात थरथरत उभा राहिला. सकाळी जेव्हा तो दरबारात बक्षीस मागायला आला, तेव्हा अकबराला आश्चर्य वाटले.

अकबर विचारू लागला, "हे शक्य कसे झाले? तू इतक्या थंडीत टिकला कसा?" ब्राह्मण प्रामाणिकपणे म्हणाला, "महाराज, मी समोर असलेल्या राजवाड्याच्या खिडकीतील एका लहानशा दिव्याकडे लक्ष केंद्रित केले होते. त्या दिव्याच्या प्रकाशाकडे बघत मी माझी रात्र काढली."

हे ऐकताच अकबराच्या मनात शंका आली. "म्हणजेच, तुला त्या दूर असलेल्या दिव्याची उष्णता मिळत होती! हे तर फसवणूक झाली. तू उष्णतेच्या आधारे पाण्यात टिकला, म्हणून तुला बक्षीस मिळणार नाही."

बिचारा ब्राह्मण निराश होऊन बिरबलाकडे गेला आणि त्याने मदतीची याचना केली.

प्रकरण ३: बिरबलाची युक्ती
दुसऱ्या दिवशी बिरबल दरबारात आला नाही. अकबराने शिपाई पाठवले, पण बिरबलाने निरोप पाठवला की, "मी खिचडी शिजवत आहे, ती शिजली की मी दरबारात येईन."

दुपार झाली, संध्याकाळ झाली, तरी बिरबल दरबारात फिरकला नाही. शेवटी सम्राट अकबर स्वतः बिरबलाच्या घरी पोहोचला. तिथे जे दृश्य होते ते पाहून अकबराला हसू आवरले नाही. बिरबलाने जमिनीवर एक छोटीशी आग पेटवली होती आणि साधारण पाच-सहा फूट उंचीवर तीन बांबूंच्या टोकाला एक हंडी लटकवली होती.

अकबर हसून म्हणाला, "बिरबल, वेडा झाला आहेस का? एवढ्या उंचीवर असलेल्या हंडीला खालच्या छोट्या आगीची उष्णता कशी पोहोचणार? तुझी ही खिचडी जन्मभर शिजणार नाही!"

प्रकरण ४: चोख उत्तर आणि न्यायाचा विजय
बिरबल शांतपणे उभा राहिला आणि म्हणाला, "जहाँपनाह, जर यमुनेच्या पात्रात उभा असलेल्या त्या ब्राह्मणाला मैलभर दूर असलेल्या राजवाड्याच्या लहानशा दिव्याची उष्णता मिळू शकते, तर मग या हंडीला पाच फुटांवर असलेल्या आगीची उष्णता का मिळणार नाही?"

अकबराला क्षणात आपली चूक उमजली. बिरबलाने आपल्या बुद्धिमत्तेने हे सिद्ध केले होते की, ब्राह्मणावर झालेला अन्याय चुकीचा आहे. अकबराने तात्काळ त्या ब्राह्मणाला बोलावून घेतले आणि सन्मानाने त्याचे बक्षीस बहाल केले.

या कथेवरून हेच सिद्ध होते की, जेव्हा सत्ता आणि शक्ती समोरच्याचे दुःख पाहायला तयार नसते, तेव्हा 'चातुर्य' न्यायाचा मार्ग मोकळा करते.

Summary in Emojis:
❄️ 🌊 🤴 ⚖️ 🕯� 🥘 🔥 🤔 💡 💰 😊

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-26.01.2026-सोमवार.
===========================================