अस्पृश्यतेचे चटके-संघर्षगाथा: शृंखला तोडताना...🏚️ 🚫 🛖 👦🏾 📚 🏫 🧱 🔥 💧 🚱

[Atul Kaviraje]

'संघर्षगाथा' (Autobiographies of Struggle) KATHA-
================================================
सामाजिक आणि जातिय संघर्ष (Social & Caste Struggle)
हा विभाग प्रामुख्याने उपेक्षित समाजातील व्यक्तींनी व्यवस्थेविरुद्ध दिलेल्या लढ्यावर आधारित आहे-
========================================================================

अस्पृश्यतेचे चटके-

येथे एका संघर्षाची, स्वाभिमानाची आणि परिवर्तनाची कथा आहे. ही कथा केवळ एका व्यक्तीची नसून, हजारो वर्षांच्या अंधाराला चिरून प्रकाशाकडे जाणाऱ्या एका प्रवासाची आहे.

संघर्षगाथा: शृंखला तोडताना...

प्रस्तावना: गावकुसाबाहेरचे जग
विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीचा तो काळ. महाराष्ट्रातील एका छोट्याशा गावात सूर्य रोज उगवायचा, पण त्या सूर्याचा प्रकाश सगळ्यांसाठी सारखा नसायचा. विठ्ठल नावाचा एक छोटा मुलगा आपल्या आई-वडिलांसोबत गावकुसाबाहेरच्या एका झोपडीत राहायचा. गाव एकच होते, पण त्या गावात दोन जगांची विभागणी स्पष्ट होती—एक 'आतले' जग आणि दुसरे 'बाहेरचे' जग.

विठ्ठलला लहानपणापासूनच एक प्रश्न पडायचा, "आई, आपण त्या मंदिरात का जाऊ शकत नाही? आपण त्या सार्वजनिक विहिरीवर पाणी का भरू शकत नाही?" त्याची आई, जिचे डोळे कष्टाने आणि हतबलतेने खोल गेले होते, ती फक्त एवढेच म्हणायची, "बाळा, ती आपली जागा नाही. आपण अस्पृश्य आहोत."

अस्पृश्यतेचे चटके: एक विदारक अनुभव
विठ्ठल हुशार होता. जिद्दीने त्याने शाळेत प्रवेश मिळवला खरा, पण तिथेही संघर्षाने त्याची साथ सोडली नाही. शाळेत त्याला वर्गाच्या आत बसण्याची परवानगी नव्हती. थंडी असो वा कडक ऊन, विठ्ठलला वर्गाच्या बाहेर, गोणपाटावर बसावे लागायचे.

एका दुपारी खूप तहान लागली म्हणून तो पाण्याच्या माठाकडे गेला. त्याने माठाला हात लावणार इतक्यात गुरुजी ओरडले, "विठ्ठल्या, थांब! बाट विटाळशील!" त्याला पाणी पिण्यासाठी वरून पाणी ओतले जायचे, जसे एखाद्या जनावराला दिले जाते. त्या दिवशी पाण्याचे ते काही थेंब विठ्ठलच्या घशाखाली उतरले नाहीत, तर त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू होऊन सांडले. त्या चटक्यांनी त्याला शिकवले की, शारीरिक जखमेपेक्षा मनाला झालेली 'अपमानाची जखम' जास्त खोल असते.

सामाजिक बहिष्कार आणि लढा
जसजसा विठ्ठल मोठा झाला, तसतशी त्याच्या मनातील अन्यायाविरुद्धची चीड वाढत गेली. गावात एकदा मोठा दुष्काळ पडला. गावची विहीर आटली. सवर्णांच्या विहिरीत पाणी होते, पण विठ्ठलच्या वस्तीतील लोकांना तिथे फिरकण्यासही बंदी होती. तहानेने व्याकुळ झालेली लहान मुले पाहून विठ्ठलचे रक्त उसळले.

त्याने ठरवले, आता गप्प बसून चालणार नाही. त्याने आपल्या वस्तीतील तरुणांना एकत्र केले. "जर निसर्गाचे पाणी सर्वांसाठी आहे, तर माणूस माणसाला का रोखतो?" असा सवाल त्याने केला. त्याने सत्याग्रहाचा मार्ग निवडला. गावाने त्यांच्यावर सामाजिक बहिष्कार टाकला. त्यांना मिळणारे काम बंद झाले, किराणा मिळणे कठीण झाले. पण विठ्ठल डगमगला नाही. त्याने संदेश दिला, "गुलामगिरीची जाणीव करून द्या, म्हणजे तो बंड करून उठेल."

जातिय संघर्षाचे स्वरूप
हा संघर्ष केवळ पाण्याचा नव्हता, तर तो मानवी हक्कांचा होता. मंदिरात प्रवेश नाकारला जाणे, सार्वजनिक रस्त्यावरून चालताना बंदी असणे, हे सगळे जातीय मानसिकतेचे क्रूर प्रदर्शन होते. विठ्ठलने पाहिले की, केवळ आर्थिक सुबत्ता येऊन भागणार नाही, तर सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठी 'शिक्षण' हेच सर्वात मोठे शस्त्र आहे.

तो शहरात गेला, तिथे मोलमजुरी केली, रात्रीच्या शाळेत शिकला. त्याने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार वाचले. त्याला उमजले की, "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" हेच त्याच्या आयुष्याचे ध्येय आहे. तो वकील झाला आणि पुन्हा आपल्या गावाकडे वळला.

बदलाची पहाट
विठ्ठलने कोर्टातून आणि रस्त्यावर उतरून दोन्ही आघाड्यांवर लढा दिला. ज्या विहिरीवर त्याला पाणी नाकारले गेले होते, त्याच विहिरीवर त्याने कायद्याच्या जोरावर आपल्या समाजाला पाणी मिळवून दिले. तो दिवस ऐतिहासिक होता. जेव्हा त्याच्या समाजातील एका वृद्ध महिलेने त्या विहिरीचे पाणी प्यायले, तेव्हा तिच्या डोळ्यांत जे समाधान होते, ते विठ्ठलच्या संघर्षाचे सर्वात मोठे फळ होते.

जातीयवाद पूर्णपणे संपला नव्हता, पण किमान लोकांच्या मनात प्रश्न निर्माण झाले होते. विठ्ठलने गावात एक शाळा काढली, जिथे सर्व जातीधर्माची मुले एकत्र बसून शिकू लागली. ज्या गोणपाटावर तो बसायचा, ते त्याने आपल्या संग्रहालयात ठेवले—येणाऱ्या पिढीला हे सांगण्यासाठी की, आपण कुठून आलो आहोत आणि आपल्याला कुठे जायचे आहे.

निष्कर्ष: स्वाभिमानाचा विजय
विठ्ठलची ही 'संघर्षगाथा' सांगते की, सामाजिक बेडया कितीही घट्ट असल्या, तरी विचारांच्या आणि शिक्षणाच्या धारेने त्या तोडता येतात. अस्पृश्यतेचे चटके सोसलेला तो मुलगा आज हजारो लोकांसाठी प्रेरणास्थान बनला होता. जातीपातीच्या भिंती पाडणे सोपे नसते, पण जर एक माणूस उभा राहिला, तर समाज हळूहळू मागे उभा राहतो.

आज विठ्ठलच्या गावात भेदभाव नाही असे नाही, पण आता कोणाला 'बाट' होत नाही. आता तिथे 'माणूस' म्हणून जगण्याचा अधिकार प्रत्येकाला आहे. हाच खरा सामाजिक आणि जातीय संघर्षाचा विजय आहे.

EMOJI SUMMARY
🏚� 🚫 🛖 👦🏾 📚 🏫 🧱 🔥 💧 🚱 ✊🏾 🗣� ⚖️ 📜 🏛� 🔓 🌊 🤝 🌅 🇮🇳

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-26.01.2026-सोमवार.
===========================================