भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना: ऐतिहासिक लेख (२८ डिसेंबर १८८५) 🇮🇳-1-🇮🇳

[Atul Kaviraje]

1885
भारतीय सिविल सेवक ए. ओ. ह्यूम द्वारा भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (INC) की स्थापना
बम्बई (अब मुंबई) में हुई।

The Indian National Congress (INC) was founded in Bombay (now Mumbai)
by Indian civil servant A. O. Hume.

🇮🇳 भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना: ऐतिहासिक लेख (२८ डिसेंबर १८८५) 🇮🇳

विषय: भारतीय सिविल सेवक ए. ओ. ह्यूम (A. O. Hume) यांच्या हस्ते २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबई येथे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची (INC) स्थापना.
दिनांक: २५ नोव्हेंबर, २०२५

१. परिचय आणि तात्काळ संदर्भ (Introduction and Immediate Context) 🗓�

२८ डिसेंबर १८८५, मुंबई: भारतीय इतिहासातील हा दिवस राष्ट्रीय स्तरावरील संघटित राजकीय चळवळीचा जन्मदिवस म्हणून ओळखला जातो.

स्थापना: एका ब्रिटीश सिविल सेवक, अॅलन ऑक्टेव्हियन ह्यूम (A. O. Hume), यांनी भारतीयांच्या सहकार्याने या संघटनेची स्थापना केली.

स्थळ: मुंबईतील (तत्कालीन बॉम्बे) गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज हे पहिले ऐतिहासिक अधिवेशन स्थळ ठरले.

२. पार्श्वभूमी आणि तत्कालीन राजकीय स्थिती (Background and Contemporary Political Situation) 🇬🇧

ब्रिटिश सत्तेची वाढती पकड: १८८५ पर्यंत भारतावर ब्रिटीशांचे पूर्ण नियंत्रण होते, परंतु भारतीयांमध्ये असंतोष खदखदत होता.

प्रादेशिक संघटनांचा उदय: यापूर्वी इंडियन असोसिएशन, बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन अशा प्रादेशिक स्तरावरच्या संघटना कार्यरत होत्या, पण त्यांना राष्ट्रीय व्यासपीठाची गरज होती.

शिक्षणामुळे आलेली जाणीव: पाश्चात्य शिक्षण घेतलेल्या भारतीय बुद्धिजीवी वर्गाला (उदा. वकील, प्राध्यापक, पत्रकार) राजकीय हक्क आणि सुधारणांची तीव्र जाणीव झाली होती.

३. संस्थापक ए. ओ. ह्यूम यांची भूमिका (The Role of Founder A. O. Hume) 👤

सेवा निवृत्त ब्रिटीश अधिकारी: ह्यूम हे आयसीएस (ICS) अधिकारी होते. भारतीयांमध्ये असलेला असंतोष हिंसक मार्गाने बाहेर पडण्यापूर्वी त्याला शांततापूर्ण वाट मिळावी, अशी त्यांची इच्छा होती.

'सेफ्टी व्हॉल्व्ह' सिद्धांत (Safety Valve Theory): त्यांच्या मते, काँग्रेसची स्थापना ही असंतोष शांत करण्यासाठी आणि ब्रिटीश सरकारला भारतीयांचे मत कळवण्यासाठी एक 'सेफ्टी व्हॉल्व्ह' (सुरक्षितता झडप) म्हणून कार्य करेल.

भारतीयांचा सक्रिय सहभाग: ह्यूम यांनी पुढाकार घेतला असला तरी, डब्ल्यू. सी. बॅनर्जी, दादाभाई नौरोजी यांच्यासारख्या भारतीय नेत्यांनी या संघटनेला राष्ट्रीय स्वरूप दिले.

४. पहिले अधिवेशन आणि प्रतिनिधी (The First Session and Delegates) 👥

अध्यक्षपद: पहिले अध्यक्ष म्हणून कलकत्ता येथील नामांकित बॅरिस्टर व्योमेश चंद्र बॅनर्जी (W. C. Bonnerjee) यांची निवड झाली.

उपस्थिती: पहिल्या अधिवेशनात भारतातील विविध प्रांतांतील एकूण ७२ प्रतिनिधींनी भाग घेतला होता.

प्रतिनिधित्व: यामध्ये प्रामुख्याने वकील, पत्रकार, आणि शिक्षणतज्ज्ञांचा समावेश होता, जे सुशिक्षित मध्यमवर्गाचे प्रतिनिधित्व करत होते.

उदाहरणासह संदर्भ: पुणे येथील 'प्लेग'च्या उद्रेकामुळे नियोजित स्थळ बदलून ते मुंबईत घेण्यात आले, हे काँग्रेसच्या स्थापनेच्या इतिहासातील महत्त्वाचे उदाहरण आहे.

५. संस्थेची प्रारंभिक उद्दिष्ट्ये (Initial Objectives of the Organization) 🎯

राष्ट्रीय ऐक्याची भावना वाढवणे: धर्म, जात आणि प्रादेशिकतेच्या पलीकडे जाऊन भारतीयांमध्ये एकीची भावना निर्माण करणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.

राजकीय हक्कांबद्दल जागरूकता: लोकांमध्ये राजकीय शिक्षण देणे आणि सरकारच्या धोरणांवर चर्चा करण्यासाठी एक व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे.

ब्रिटिश सरकारपुढे मागण्या मांडणे: शांततामय आणि सनदशीर मार्गाने (Constitutional Methods) भारतीयांच्या मागण्या (उदा. प्रशासनात सहभाग, लष्करी खर्च कमी करणे) सरकारपुढे मांडणे.

🇮🇳 राष्ट्र 🗓� १८८५ 🤝 ऐक्य 🏫 कॉलेज 👔 नेतृत्व 📜 सुधारणा 🌟 पहाट 🏆 यश

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-28.12.2025-रविवार.
===========================================