भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना: ऐतिहासिक लेख (२८ डिसेंबर १८८५) 🇮🇳-2-🇮🇳

[Atul Kaviraje]

1885
भारतीय सिविल सेवक ए. ओ. ह्यूम द्वारा भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस (INC) की स्थापना
बम्बई (अब मुंबई) में हुई।

The Indian National Congress (INC) was founded in Bombay (now Mumbai)
by Indian civil servant A. O. Hume.

🇮🇳 भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना: ऐतिहासिक लेख (२८ डिसेंबर १८८५) 🇮🇳

६. 'सुरक्षितता झडप' सिद्धांताचे विश्लेषण (Analysis of the 'Safety Valve' Theory) 🔬

सिद्धांताची निर्मिती: ह्यूम यांनी केलेल्या गुप्त अहवालांवर आधारित हा सिद्धांत भारतीय असंतोषाला शांत करण्याच्या ब्रिटीश धोरणातून आला.

समीक्षकांचे मत: अनेक इतिहासकारांनी सुरुवातीला या सिद्धांताला दुजोरा दिला, पण नंतरच्या काळात भारतीय नेत्यांनी ह्यूमच्या भूमिकेचा उपयोग स्वतःच्या राजकीय फायद्यासाठी करून घेतला, असे मत मांडले.

काँग्रेसचा उपयोग: भारतीय नेत्यांनी या संधीचा फायदा घेऊन राष्ट्रीय चळवळीसाठी आवश्यक असलेला 'संघटन' उभा केला आणि ब्रिटीश सरकारकडून अधिकृत मान्यता मिळवली.

७. काँग्रेसचे प्रारंभिक स्वरूप (The Initial Nature of Congress) 🕰�

सनदशीर चळवळ: सुरुवातीची २० वर्षे (१८८५ ते १९०५) काँग्रेसची कार्यपद्धती अत्यंत सनदशीर (Moderates) होती. ते फक्त 'विनंत्या, अर्ज आणि शिष्टमंडळे' यावर अवलंबून होते.

लोकशाही मूल्यांवर विश्वास: ब्रिटीश न्याय आणि लोकशाही मूल्यांवर या नेत्यांचा विश्वास होता. त्यांना तात्काळ स्वातंत्र्य नको होते, तर प्रशासनात अधिक सहभाग आणि सुधारणा हव्या होत्या.

प्रारंभिक मागणी: केंद्रीय आणि प्रांतीय कायदेमंडळांमध्ये (Legislative Councils) भारतीयांना अधिक प्रतिनिधित्व मिळावे, ही त्यांची प्रमुख मागणी होती.

८. काँग्रेसचे ऐतिहासिक महत्त्व (Historical Significance of INC) 🌟

राष्ट्रवादाचा केंद्रबिंदू: काँग्रेस ही राष्ट्रीय चळवळीचा केंद्रबिंदू बनली आणि भविष्यात स्वातंत्र्य लढ्याचे नेतृत्व करणारी प्रमुख संस्था ठरली.

विद्यमान नेत्यांची निर्मिती: या व्यासपीठाने दादाभाई नौरोजी, फिरोजशाह मेहता, गोपाळ कृष्ण गोखले यांसारख्या थोर नेत्यांची एक पिढी तयार केली.

राजकीय शिक्षणाचे माध्यम: काँग्रेसच्या अधिवेशनांमुळे सामान्य भारतीयांमध्ये राजकीय हक्क आणि शासनाबद्दलची जागरूकता वाढली.

९. प्रमुख मुद्द्यांवर विश्लेषण (Analysis of Key Points) 🔎

उदारमतवादी आणि जहालमतवादी मतभेद: सुरुवातीला सर्व नेते उदारमतवादी (Moderates) असले तरी, नंतरच्या काळात जहालमतवादी (Extremists) नेत्यांनी (उदा. लोकमान्य टिळक) सनदशीर मार्गांवर टीका करत अधिक आक्रमक भूमिका घेण्यास सुरुवात केली.

सर्वसमावेशकता: काँग्रेसने सुरुवातीपासूनच सर्व धर्म, जात आणि प्रदेशांतील लोकांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे या संस्थेला अखिल भारतीय स्वरूप प्राप्त झाले.

स्वदेशी चळवळीची पायाभरणी: १८८५ मध्ये स्थापन झालेल्या याच काँग्रेसच्या माध्यमातून पुढे १९०५ मध्ये स्वदेशी चळवळ आणि नंतर महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली स्वातंत्र्य लढा उभा राहिला.

१०. निष्कर्ष आणि समारोप (Conclusion and Summary) 🏆

दीर्घकालीन वारसा: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना केवळ एका राजकीय पक्षाची स्थापना नव्हती, तर ती एका महाकाय राष्ट्रीय चळवळीची सुरुवात होती, ज्याने भारताला स्वातंत्र्य मिळवून दिले.

लोकशाहीचा पाया: या संघटनेने भारतात लोकशाही मूल्यांवर आधारित राजकारण आणि संघटनात्मक शिस्तीचा पाया घातला.

ऐतिहासिक प्रेरणा: २८ डिसेंबर १८८५ चा हा दिवस भारतीय इतिहासातील एक निर्णायक क्षण ठरला, ज्याने 'स्वराज्या'च्या दिशेने पहिली संघटित पायरी टाकली.

🇮🇳 राष्ट्र 🗓� १८८५ 🤝 ऐक्य 🏫 कॉलेज 👔 नेतृत्व 📜 सुधारणा 🌟 पहाट 🏆 यश

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-28.12.2025-रविवार.
===========================================