अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना: ३० डिसेंबर १९०६ 🌙🕌-1- 🇧🇩 🗓️ 🏰 ✨ 👑 👤

[Atul Kaviraje]

1906-
अखिल भारतीय मुस्लिम लीग (All-India Muslim League) की स्थापना
ढाका, ब्रिटिश भारत (अब बांग्लादेश) में हुई।

The All-India Muslim League was founded in Dhaka,
British India (now Bangladesh).

अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना: ३० डिसेंबर १९०६ 🌙🕌

परिचय (Introduction)

३० डिसेंबर १९०६ हा भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वाचा दिवस आहे. याच दिवशी ब्रिटिश भारतातील (सध्याचे बांगलादेश) ढाका येथे 'अखिल भारतीय मुस्लिम लीग' (All-India Muslim League) या राजकीय संघटनेची स्थापना झाली. काँग्रेसच्या वाढत्या प्रभावाच्या आणि १९०५ च्या बंगाल फाळणीच्या पार्श्वभूमीवर, भारतीय मुस्लिमांचे राजकीय हितसंबंध सुरक्षित ठेवण्यासाठी या संस्थेचा जन्म झाला. ही घटना पुढे भारतीय उपखंडाच्या फाळणीच्या आणि पाकिस्तान निर्मितीच्या दिशेने टाकलेले पहिले महत्त्वाचे पाऊल ठरली.

ऐतिहासिक घटनेचे महत्त्वपूर्ण, संपूर्ण, विस्तृत आणि विवेचनपर माहिती

१. स्थापनेची पार्श्वभूमी (Background of Foundation) 📜

१.१. १८५७ नंतरचे बदललेले समीकरण: १८५७ च्या उठावानंतर ब्रिटिशांनी मुस्लिमांना संशयाच्या नजरेने पाहण्यास सुरुवात केली. यामुळे सर सय्यद अहमद खान (Sir Syed Ahmad Khan) यांनी शिक्षण आणि राजकारणापासून दूर राहण्याचा सल्ला दिला.
१.२. काँग्रेसच्या स्थापनेचा परिणाम (१८८५): इंडियन नॅशनल काँग्रेस (INC) च्या स्थापनेमुळे, मुस्लिम विचारवंतांना वाटू लागले की काँग्रेस ही प्रामुख्याने हिंदू बहुसंख्यांकांचे प्रतिनिधित्व करणारी संस्था आहे, ज्यामुळे मुस्लिमांचे हितसंबंध दुर्लक्षित होऊ शकतात.
१.३. बंगालची फाळणी (१९०५): लॉर्ड कर्झनने केलेली बंगालची फाळणी ही मुस्लिमांना 'नवीन प्रांत' (पूर्व बंगाल) मिळवून देणारी ठरली. काँग्रेसने या फाळणीला विरोध केला, ज्यामुळे मुस्लिमांमध्ये काँग्रेसबद्दल दुरावा वाढला आणि त्यांना स्वतःच्या राजकीय व्यासपीठाची गरज भासू लागली.

२. स्थापनेचे ठिकाण आणि दिनांक (Location and Date) 🗓�

२.१. ढाका, ३० डिसेंबर १९०६: ही संघटना ढाका (सध्या बांगलादेशची राजधानी) येथील नवाब सलीमुल्ला खान यांच्या अहसान मंझील (Ahsan Manzil) या राजवाड्यावर स्थापन झाली.
२.२. 'अखिल भारतीय मोहम्मडन एज्युकेशनल कॉन्फरन्स'चा मंच: लीगची स्थापना याच कॉन्फरन्सच्या वार्षिक अधिवेशनाच्या समारोप समारंभात करण्यात आली. हजारो प्रतिनिधी या बैठकीसाठी उपस्थित होते.
२.३. मुहूर्ताचे पाऊल: नवाब सलीमुल्ला खान यांनी 'ऑल इंडिया मुस्लिम कॉन्फेडरसी' (All-India Muslim Confederacy) च्या स्थापनेचा प्रस्ताव मांडला, ज्याचे रूपांतर नंतर 'अखिल भारतीय मुस्लिम लीग'मध्ये झाले.

३. संस्थापक सदस्य आणि नेतृत्व (Founders and Leadership) 👤

३.१. नवाब सलीमुल्ला खान: ढाक्याचे नवाब, यांनी लीगच्या स्थापनेचा प्रस्ताव मांडून या कार्याला मूर्त स्वरूप दिले. ते संस्थापक सदस्यांपैकी प्रमुख होते.
३.२. आगा खान तृतीय (Aga Khan III) - पहिले मानद अध्यक्ष: लीगच्या स्थापनेत त्यांचे मोठे योगदान होते आणि ते या संघटनेचे पहिले मानद (Honorary) अध्यक्ष बनले.
३.३. अन्य प्रमुख नेते: नवाब मोहसिन-उल-मुल्क (Nawab Mohsin-ul-Mulk) आणि नवाब विकार-उल-मुल्क (Nawab Viqar-ul-Mulk) यांनी संयुक्त सचिव म्हणून काम पाहिले आणि लीगची उद्दिष्ट्ये व ध्येये निश्चित करण्यात सक्रिय भूमिका घेतली.

४. मुस्लिम लीगच्या स्थापनेची प्रमुख कारणे (Main Causes) 🎯

४.१. राजकीय हक्कांचे संरक्षण: मुस्लिमांना त्यांच्या लोकसंख्येच्या प्रमाणात ब्रिटिश राजवटीत राजकीय प्रतिनिधित्व मिळत नव्हते, त्यामुळे त्यांच्या राजकीय हक्कांचे संरक्षण करणे हे प्रमुख उद्दिष्ट होते.
४.२. 'सिमला शिष्टमंडळा'चा अनुभव (१९०६): आगा खान यांच्या नेतृत्वाखालील शिष्टमंडळाने व्हाईसरॉय लॉर्ड मिंटो यांची भेट घेऊन मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाची (Separate Electorates) मागणी केली, जी नंतर लीगच्या स्थापनेला कारणीभूत ठरली. (उदाहरणासहित)
४.३. शैक्षणिक आणि आर्थिक मागासलेपण: मुस्लीम समाज शैक्षणिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेला होता. त्यांच्यासाठी नोकऱ्या आणि शिक्षणामध्ये विशेष संधी मिळवण्याची गरज होती, जी लीग पूर्ण करू इच्छित होती.

५. शिमला शिष्टमंडळ आणि राजकीय प्रतिनिधित्व (Simla Deputation) 🤝

५.१. भेटीचे महत्त्व (ऑक्टोबर १९०६): लीगच्या स्थापनेपूर्वी काही महिन्यांपूर्वी, मुस्लिम नेत्यांनी लॉर्ड मिंटो यांची भेट घेऊन मुस्लिमांसाठी राजकीय सवलती आणि स्वतंत्र प्रतिनिधित्व देण्याची मागणी केली.
५.२. स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी: शिष्टमंडळाने स्पष्टपणे सांगितले की, "संयुक्त मतदारसंघामुळे (Joint Electorate) मुस्लिम प्रतिनिधी बहुसंख्य हिंदू समुदायाचे प्रतिनिधी म्हणून निवडले जातील." म्हणून, केवळ मुस्लिमच मुस्लीम उमेदवारांना मत देतील असे स्वतंत्र मतदारसंघ हवे होते.
५.३. ब्रिटिश शासनाची सहानुभूती: व्हाईसरॉय लॉर्ड मिंटो यांनी शिष्टमंडळाच्या मागण्यांना सहानुभूती दर्शविली. या सकारात्मक प्रतिसादाने मुस्लिम नेत्यांमध्ये आत्मविश्वास वाढला आणि त्यांनी स्वतःची राजकीय संघटना स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.

 🇧🇩 🗓� 🏰 ✨ 👑 👤 💭 🛡� 🇮🇳 📢 🗳� 💪 🇬🇧 🙏 ⚖️ 🎯 🤝 🌟 🏃 🌍 🥇 📜 🎭 💔 📝 ⏳ 🚩 🇵🇰

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-30.12.2025-मंगळवार.
===========================================