🧭 ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना (३१ डिसेंबर १६००):-1-👑 🚢 ⚔️ 🇮🇳 💰 🌶️

[Atul Kaviraje]

1600-
ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी की स्थापना हुई,
जिसने भारतीय उपमहाद्वीप में ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन की नींव रखी।

The British East India Company was formed,
laying the foundation for British colonial rule on the Indian subcontinent.

🧭 ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना (३१ डिसेंबर १६००): एक ऐतिहासिक विश्लेषण

📜 परिचय (Introduction)
३१ डिसेंबर १६०० या दिवशी, इंग्लंडमध्ये 'ईस्ट इंडिया कंपनी' (EIC) ची स्थापना झाली. सुरुवातीला ही एक सामान्य व्यापारी संस्था होती, परंतु पुढे याच कंपनीने भारतीय उपखंडात शतकानुशतके टिकणाऱ्या ब्रिटिश वसाहतवादी राजवटीचा पाया रचला. या घटनेने केवळ भारताचाच नव्हे, तर जागतिक इतिहासाचा प्रवाह बदलला.

१. कंपनीची स्थापना आणि मूळ उद्दिष्ट्ये 👑
हा दिवस युरोपीय सत्तांच्या जागतिक वर्चस्वाची आणि संपत्तीच्या हव्यासाची सुरुवात मानला जातो.

१.१ रॉयल सनद (Royal Charter): इंग्लंडची महाराणी एलिझाबेथ पहिली (Elizabeth I) हिने या कंपनीला पूर्वेकडील देशांशी व्यापार करण्याची मक्तेदारी (Monopoly) बहाल केली.

१.२ मसाल्यांच्या व्यापारावर लक्ष: पोर्तुगीज आणि डच कंपन्यांशी स्पर्धा करून, प्रामुख्याने मसाले (Spice Trade), कापूस (Cotton) आणि रेशीम (Silk) यांसारख्या मौल्यवान वस्तूंच्या व्यापारातून नफा कमावणे हा मुख्य उद्देश होता.

१.३ भांडवली संरचना: ही कंपनी 'जॉईंट स्टॉक कंपनी' (Joint Stock Company) या तत्त्वावर आधारित होती, ज्यात अनेक ब्रिटिश व्यापाऱ्यांनी एकत्र येऊन भांडवल गुंतवले होते.

२. सुरुवातीची पाऊले आणि सागरी मोहिम 🚢
मक्तेदारी मिळवल्यानंतर लगेचच कंपनीने आशियाकडे कूच केले, ज्याचा उद्देश केवळ व्यापारमार्ग शोधणे हा होता.

२.१ पहिले अभियान: कॅप्टन जेम्स लँकेस्टरच्या (Captain James Lancaster) नेतृत्वाखाली पहिले यशस्वी व्यापारी अभियान इंडोनेशियातील 'बँटम' (Bantam) येथे झाले.

२.२ पोर्तुगीजांशी संघर्ष: आशियाई समुद्रांवर वर्चस्व असलेल्या पोर्तुगीज साम्राज्याशी कंपनीला सुरुवातीला कडवी झुंज द्यावी लागली. 'स्वॉलीची लढाई' (Battle of Swally, १६१२) हा कंपनीच्या सामर्थ्याचा पहिला पुरावा होता.

२.३ व्यापारी केंद्र (Faktari) स्थापना: इंडोनेशियातील बेटांवर (Spice Islands) कंपनीने आपली पहिली व्यापारी केंद्रे स्थापन केली, परंतु नंतर तेथील डच स्पर्धेमुळे त्यांचे लक्ष भारताकडे वळले.

३. भारतात प्रवेश आणि मुगल दरबार 🕌
भारतातील राजकीय सामर्थ्य आणि समृद्धी पाहून कंपनीला येथे मोठी संधी दिसली आणि त्यांनी मुघल साम्राज्याशी संपर्क साधला.

३.१ जहांगीरची परवानगी: १६०८ मध्ये कॅप्टन हॉकिन्स (Captain Hawkins) मुघल सम्राट जहांगीरच्या दरबारात आला. नंतर सर थॉमस रो (Sir Thomas Roe) याने १६१५ मध्ये औपचारिक व्यापार परवानगी मिळवली.

३.२ सुरत येथील पहिली वखार: १६१३ मध्ये सुरत (Surat) येथे कंपनीची पहिली कायमस्वरूपी व्यापारी वखार (Factory) स्थापन झाली, जी व्यापाराचे मुख्य केंद्र बनली.

३.३ स्थानिक सत्तांचा विरोध: गुजरात आणि पश्चिम किनाऱ्यावरील स्थानिक नबाब आणि व्यापाऱ्यांनी या नवीन युरोपीय शक्तीला सुरुवातीला विरोध केला.

४. व्यापाराचे स्वरूप आणि आर्थिक हित 💰
कंपनीचा व्यापार केवळ मसाल्यांपुरता मर्यादित नव्हता; त्यांनी भारताच्या विविध उत्पादनांचा फायदा घेतला.

४.१ प्रमुख व्यापारी वस्तू: कापूस (Textiles), नीळ (Indigo), चहा (Tea) (नंतरच्या काळात), मीठ (Saltpetre) आणि अफू (Opium) हे प्रमुख व्यापारी पदार्थ होते.

४.२ 'त्रिकोणी व्यापार' (Triangular Trade): भारतातून माल घेऊन तो युरोपमध्ये विकणे आणि त्या नफ्यातून पुढील व्यापारासाठी भांडवल उभे करणे, असा त्यांचा आर्थिक चक्रव्यूह होता.

४.३ संपत्तीचा निचरा (Drain of Wealth): सुरुवातीला कंपनी भारतात चांदी आणि सोने आणून माल खरेदी करत होती, परंतु लवकरच त्यांनी भारतीय महसुलातूनच माल खरेदी करून तो परदेशात पाठवण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे भारताची संपत्ती बाहेर जाऊ लागली.

५. लष्करी सामर्थ्याचा उदय ⚔️
व्यापारी हितसंबंधांचे रक्षण करण्यासाठी आणि स्पर्धेत टिकून राहण्यासाठी कंपनीने लष्करी शक्ती विकसित करण्यास सुरुवात केली.

५.१ किल्ले आणि संरक्षण: सुरत, मद्रास (सेंट जॉर्ज फोर्ट), आणि कलकत्ता (फोर्ट विल्यम) येथे मजबूत किल्ले बांधले, जे केवळ संरक्षण केंद्रेच नव्हेत, तर प्रशासकीय केंद्रेही बनली.

५.२ खाजगी सैन्य: कंपनीने भारतीयांना (शिपायांना) भरती करून आपले स्वतःचे लष्कर उभे केले, ज्याचा वापर स्थानिक संघर्ष आणि बंडाळ्या दडपण्यासाठी केला गेला.

५.३ नौदल शक्ती: समुद्रावर आपले वर्चस्व कायम ठेवण्यासाठी कंपनीने प्रभावी नौदल शक्ती (Naval Power) राखली, जी इतर युरोपीय आणि स्थानिक प्रतिस्पर्धकांना आव्हान देण्यासाठी आवश्यक होती.

👑 🚢 ⚔️ 🇮🇳 💰 🌶� 📉 💔 🇬🇧 🤝

🤝 🇻🇳 🇱🇦 🇰🇭 🚢 💖 🕊� 💰 🎊

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-31.12.2025-बुधवार.
===========================================