थॉमस एडिसन: विजेच्या युगाची पहाट-1-🌑 🔬 🗓️ ⚡ 🌟 🏭 🙏

[Atul Kaviraje]

1879
थॉमस एडिसन ने न्यू जर्सी के मेनलो पार्क में
पहली बार सार्वजनिक रूप से बिजली के बल्ब का प्रदर्शन किया।

Thomas Edison first publicly demonstrated the electric light bulb
at Menlo Park, New Jersey.

थॉमस एडिसन: विजेच्या युगाची पहाट

ऐतिहासिक दिनांक: ३१ डिसेंबर १८७९
स्थळ: मेनलो पार्क, न्यू जर्सी, अमेरिका

परिचय:
३१ डिसेंबर १८७९ हा दिवस केवळ एका वर्षाचा शेवट नव्हता, तर तो मानवजातीच्या इतिहासातील एका अंधाऱ्या युगाचा शेवट आणि 'विजेच्या युगाची' दैदिप्यमान सुरुवात होता. थॉमस अल्वा एडिसन (Thomas Alva Edison) यांनी न्यू जर्सीच्या मेनलो पार्क येथील आपल्या प्रयोगशाळेत जगाला पहिल्यांदा 'दीर्घकाळ टिकणाऱ्या' (Practical) इलेक्ट्रिक बल्बचे सार्वजनिक प्रदर्शन केले. या घटनेने केवळ रात्रीचा अंधार दूर केला नाही, तर औद्योगिक क्रांतीला एक नवी दिशा दिली.

१. एडिसन आणि मेनलो पार्क: संशोधनाचे केंद्र 💡

हा शोध केवळ एका क्षणाचा नव्हता, तर एडिसन आणि त्यांच्या टीमच्या अथक परिश्रमाचे फलित होते. मेनलो पार्क (Menlo Park) हे केवळ एक ठिकाण नव्हते, तर 'युनिव्हर्सल रिसर्च लॅबोरेटरी' (Universal Research Laboratory) या संकल्पनेचा पाया होता.

१.१. 'इन्व्हेन्शन फॅक्टरी'ची संकल्पना: एडिसन यांनी मेनलो पार्कमध्ये जगातली पहिली औद्योगिक संशोधन प्रयोगशाळा (Industrial Research Lab) उभारली.

१.२. संघभावनेने केलेले कार्य: त्यांनी एक कुशल अभियंत्यांचा आणि संशोधकांचा संघ तयार केला, ज्यामुळे एकाच वेळी अनेक समस्यांवर काम करणे शक्य झाले.

१.३. अपयश हा यशाचा आधार: विजेचा दिवा यशस्वी होण्यापूर्वी एडिसन यांनी १०,००० हून अधिक अयशस्वी प्रयोग केले होते. ते म्हणायचे, "मी अपयशी झालो नाही, तर मी फक्त १०,००० असे मार्ग शोधले जे काम करत नाहीत."

२. विजेचा दिवा: शोधाची गरज आणि आव्हान 🕯�

विजेचा दिवा एडिसन यांच्यापूर्वीही अस्तित्वात होता, पण तो व्यावसायिक वापरासाठी (Commercial use) व्यावहारिक नव्हता. तो महागडा होता, कमी वेळ टिकायचा आणि सुरक्षित नव्हता.

२.१. 'अर्क दिव्यांवर' (Arc Lamps) मर्यादा: त्या काळात रस्त्यांवर आणि मोठ्या कारखान्यांमध्ये 'अर्क दिवे' वापरले जात होते, पण ते अतिशय तेजस्वी (too bright), महागडे आणि घरातील वापरासाठी अयोग्य होते.

२.२. 'सिस्टीम' तयार करण्याचे उद्दिष्ट: एडिसन यांचे उद्दिष्ट केवळ दिवा बनवणे नव्हते, तर 'विजेचा पुरवठा' (Power Generation), 'वितरण' (Distribution), 'मीटरिंग' (Metering) आणि 'दिवा' (Lamp) या सर्वांची एक संपूर्ण 'प्रणाली' (System) तयार करणे होते.

२.३. कमी किंमत आणि दीर्घायुष्य: त्यांना एक असा दिवा हवा होता जो स्वस्त असेल, बराच काळ टिकेल आणि सामान्य घरात सहज वापरता येईल.

३. ऐतिहासिक प्रात्यक्षिक: ३१ डिसेंबर १८७९ 🗓�

जगाला विश्वास देण्यासाठी एडिसन यांनी मेनलो पार्कला दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळून टाकले आणि त्याचे सार्वजनिक प्रदर्शन आयोजित केले.

३.१. मेनलो पार्क उजळून निघाले: त्या दिवशी एडिसन यांच्या प्रयोगशाळेत, रस्त्यांवर आणि आजूबाजूच्या इमारतींमध्ये शेकडो दिव्यांचा लखलखाट होता.

३.२. उत्सुक जनसमुदाय: वृत्तपत्रांचे प्रतिनिधी, वैज्ञानिक आणि सामान्य नागरिक मोठ्या संख्येने हे 'आश्चर्य' पाहण्यासाठी जमा झाले होते.

३.३. आत्मविश्वासाने केलेले सादरीकरण: एडिसन यांनी त्यांच्या शोधाची केवळ क्षमताच नाही, तर त्याची व्यावसायिक व्यवहार्यता (Commercial Viability) देखील सिद्ध केली.

४. कार्बन फिलामेंटचे यश: एक महत्त्वाचा टप्पा ⚫

बल्बच्या यशाचा केंद्रबिंदू म्हणजे 'फिलामेंट' (तंतू) - जो गरम झाल्यावर प्रकाश देतो. एडिसन यांनी या फिलामेंटसाठी हजारो पदार्थांचे परीक्षण केले.

४.१. प्लॅटिनमपासून सुरुवात: सुरुवातीला त्यांनी प्लॅटिनमसारखे महागडे धातू वापरले, पण ते पुरेसे कार्यक्षम नव्हते.

४.२. 'जाळलेले सूत' (Carbonized Cotton Thread): अथक प्रयोगानंतर, त्यांनी कार्बनयुक्त सूत (Carbonized Cotton Thread) वापरण्याचा निर्णय घेतला. हे फिलामेंट १३.५ तास टिकले आणि हेच मोठे यश होते.

४.३. बांबूच्या तंतूंवर अंतिम शिक्कामोर्तब: पुढील संशोधनात, कार्बनयुक्त बांबूच्या तंतूंनी (Carbonized Bamboo Filaments) १२०० तासांपर्यंतचा टिकण्याचा विक्रम केला, ज्यामुळे बल्ब व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी झाला.

५. बल्बच्या रचनेतील मूलभूत तत्त्वे 🔬

एडिसनच्या बल्बमध्ये तीन मूलभूत घटक होते, जे तो व्यावहारिक आणि टिकाऊ बनवत होते.

५.१. निर्वात (Vacuum) किंवा निष्क्रिय वायू: फिलामेंट लवकर जळू नये म्हणून बल्बमध्ये हवा (ऑक्सिजन) बाहेर काढून 'निर्वात' (Vacuum) निर्माण केला गेला.

५.२. उच्च रोधकता (High Resistance) असलेला फिलामेंट: फिलामेंट उच्च रोधकता असलेला निवडला गेला, ज्यामुळे कमी विद्युत प्रवाहामध्येही जास्त प्रकाश मिळवणे शक्य झाले.

५.३. स्क्रू बेस (Edison Screw Base): आज आपण वापरतो त्या 'स्क्रू बेस'ची (E26/E27) रचना एडिसन यांनीच केली, ज्यामुळे बल्ब सहजपणे बदलता येऊ लागला.

🌑 🔬 🗓� ⚡ 🌟 🏭 🙏

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-31.12.2025-बुधवार.
===========================================