🇮🇳 पूर्ण स्वराज ठराव (३१ डिसेंबर १९२९): स्वातंत्र्याच्या ध्येयाची अटल घोषणा-1-

[Atul Kaviraje]

1925-
जवाहरलाल नेहरू की अध्यक्षता में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस ने
पूर्ण स्वराज (पूर्ण स्वतंत्रता) का प्रस्ताव पारित किया।

The Indian National Congress, presided over by Jawaharlal Nehru,
passed a resolution for Purna Swaraj (complete independence).

🇮🇳 पूर्ण स्वराज ठराव (३१ डिसेंबर १९२९): स्वातंत्र्याच्या ध्येयाची अटल घोषणा

विषय: पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने संमत केलेला 'पूर्ण स्वराज' (संपूर्ण स्वातंत्र्य) ठराव.

प्रस्तावना (परिचय):

३१ डिसेंबर १९२९ हा दिवस भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील एक निर्णायक क्षण आहे. या दिवशी, लाहोर येथे रावी नदीच्या तीरावर भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात, पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या नेतृत्वाखाली 'पूर्ण स्वराज'चा ऐतिहासिक ठराव संमत करण्यात आला. या ठरावाने 'डोमिनियन स्टेटस'ची मागणी पूर्णपणे नाकारून, भारताचे अंतिम ध्येय 'संपूर्ण स्वातंत्र्य' हेच असेल, यावर शिक्कामोर्तब केले. या घटनेने आगामी सविनय कायदेभंग चळवळीचा पाया रचला आणि भारतीयांमध्ये राष्ट्रीय अस्मितेची नवी ज्योत प्रज्वलित केली.

पूर्ण स्वराज ठरावाचे सविस्तर विवेचन (१० मुख्य मुद्दे)

१. १९२९ चा काळ आणि राजकीय पार्श्वभूमी

१.१ सायमन कमिशनचा बहिष्कार: १९२७ मध्ये स्थापन झालेल्या सायमन कमिशनमध्ये एकही भारतीय सदस्य नव्हता, ज्यामुळे देशात तीव्र असंतोष पसरला. या बहिष्काराने भारतीयांना स्व-नियंत्रणाची गरज प्रकर्षाने जाणवून दिली.

१.२ डोमिनियन स्टेटसची मर्यादा: १९२८ मध्ये मोतीलाल नेहरू (जवाहरलाल नेहरूंचे वडील) यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार झालेल्या 'नेहरू रिपोर्ट'मध्ये भारतासाठी 'डोमिनियन स्टेटस'ची मागणी करण्यात आली होती, परंतु तरुण नेते (जसे की जवाहरलाल नेहरू आणि सुभाषचंद्र बोस) या मर्यादित स्वातंत्र्यामुळे समाधानी नव्हते.

१.३ युवकांचा असंतोष आणि मागणी: तरुण पिढीला 'डोमिनियन स्टेटस' (ब्रिटिश राजवटीखालील स्वराज्य) मान्य नव्हते; त्यांना 'पूर्ण स्वराज' (संपूर्ण स्वातंत्र्य) हवे होते. या युवा शक्तीने काँग्रेसवर दबाव वाढवला.

२. लाहोर अधिवेशन: स्थळ आणि ऐतिहासिक महत्त्व

२.१ अध्यक्षपद आणि नेतृत्व: या ऐतिहासिक अधिवेशनाचे अध्यक्षपद तरुण आणि अत्यंत उत्साही नेते पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी भूषवले. नेहरूंचे अध्यक्षपद हे भावी भारताच्या युवा ध्येयवादाचे प्रतीक होते.

२.२ रावी नदीचा किनारा: हे अधिवेशन लाहोरमध्ये रावी नदीच्या तीरावर भरले होते. हा परिसर ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा ठरला, जिथे मध्यरात्रीच्या वेळी (३१ डिसेंबर १९२९ रोजी रात्री ११:५९ वाजता) ठराव पारित झाला.

२.३ ठराव संमत होण्याची वेळ: ३१ डिसेंबरच्या मध्यरात्री ठराव संमत झाल्यानंतर, १ जानेवारी १९३० च्या पहिल्या मिनिटाला नेहरू यांनी रावी नदीच्या तीरावर 'तिरंगा' ध्वज फडकावला. हा क्षण प्रतीकात्मक आणि प्रेरणादायी होता.

३. 'पूर्ण स्वराज' संकल्पनेचा अर्थ आणि आशय

३.१ संपूर्ण स्वातंत्र्याची व्याख्या: 'पूर्ण स्वराज' म्हणजे केवळ राजकीय स्वातंत्र्य नव्हे, तर आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील संपूर्ण स्वातंत्र्य. ब्रिटिश साम्राज्याशी कोणतेही संबंध नसलेले सार्वभौम राष्ट्र हे ध्येय निश्चित झाले.

३.२ स्व-संविधानाचा हक्क: या ठरावात भारतीयांनी स्वतःचे संविधान (घटना) तयार करण्याचा आणि स्वतःचे सरकार चालवण्याचा अधिकार निश्चित केला. परकीय सत्तेच्या हस्तक्षेपाला पूर्णपणे नकार देण्यात आला.

३.३ 'स्वराज' शब्दाला व्यापकता: लोकमान्य टिळकांनी दिलेली 'स्वराज'ची संकल्पना अधिक स्पष्ट, निर्णायक आणि पूर्णतः स्वातंत्र्याची मागणी करणारी झाली.

४. ठरावाची आवश्यकता आणि तत्कालीन कारणे

४.१ ब्रिटिश सरकारची निराशाजनक वृत्ती: सरकारने भारतीयांच्या वैध मागण्यांकडे आणि 'नेहरू रिपोर्ट'कडेही दुर्लक्ष केले. त्यामुळे शांततापूर्ण मार्गाने स्वातंत्र्य मिळण्याची आशा संपुष्टात आली.

४.२ राष्ट्रीय अस्मितेचे बळकटीकरण: भारतीयांमध्ये ध्येयाची स्पष्टता आणि राष्ट्रीय अस्मितेची भावना अधिक दृढ करण्यासाठी एका मोठ्या आणि निर्णायक घोषणेची गरज होती.

४.३ स्वातंत्र्यलढ्याला दिशा: गांधीजींसारख्या नेत्यांना सविनय कायदेभंग (Civil Disobedience) सारखी मोठी चळवळ सुरू करण्यासाठी एक वैचारिक आणि कायदेशीर आधार मिळाला.

५. पंडित जवाहरलाल नेहरूंचे नेतृत्वात्मक योगदान

५.१ युवा पिढीचे प्रतिनिधित्व: नेहरू तरुण, आधुनिक आणि समाजवादी विचारांचे होते. त्यांच्या नेतृत्वाने काँग्रेसला जुन्या आणि नरम-गरम धोरणातून बाहेर काढून एका नवीन, ध्येयवादी दिशेने नेले.

५.२ सर्वसमावेशक दृष्टिकोन: नेहरूंनी समाजाच्या सर्व स्तरांना—शेतकरी, कामगार आणि युवकांना—या चळवळीत आणण्यासाठी समाजवादी विचारांचा आधार घेतला.

५.३ धैर्याने ध्येयाची घोषणा: त्यांनी मध्यरात्रीच्या वेळी, अत्यंत गंभीर वातावरणात 'पूर्ण स्वराज'ची घोषणा करून, भारताच्या भविष्याबद्दल असलेला आत्मविश्वास दर्शविला.

🏞�👤📢🇮🇳🔥➡️🗓�🤝💪🌊💡❤️

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-31.12.2025-बुधवार.
===========================================