📜 २ जानेवारी १७५७: ब्रिटिशांकडून कलकत्त्याचा ताबा आणि सात वर्षांचे युद्ध-1-📅

[Atul Kaviraje]

January 2, 1757 – Britain captures Calcutta (during the Seven Years' War)

Hindi: 2 जनवरी, 1757 – सात वर्षों के युद्ध के दौरान ब्रिटेन ने कलकत्ता पर कब्ज़ा किया।

📜 २ जानेवारी १७५७: ब्रिटिशांकडून कलकत्त्याचा ताबा आणि सात वर्षांचे युद्ध 🇬🇧🇮🇳

परिचय (Introduction)
२ जानेवारी १७५७ ही तारीख
भारतीय आणि ब्रिटीश इतिहासातील
एका महत्त्वाच्या वळणाचे प्रतीक आहे.

याच दिवशी, सात वर्षांच्या युद्धादरम्यान (१७५६-१७६३),
ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीने (British East India Company)
बंगालचे नवाब सिराज-उद-दौला (Siraj-ud-Daula)
यांच्या ताब्यात असलेले कलकत्ता (आधुनिक कोलकाता) शहर पुन्हा हस्तगत केले.

या विजयामुळे कंपनीची
बंगालमधील सत्ता बळकट झाली
आणि प्लासीच्या निर्णायक युद्धाचा (१७५७)
पाया रचला गेला. ⚔️

१. घटनेची पार्श्वभूमी: सात वर्षांचे युद्ध आणि बंगाल
१.१ जागतिक संघर्ष: सात वर्षांचे युद्ध (Global Conflict: Seven Years' War)
सात वर्षांचे युद्ध (१७५६-१७६३)
हा केवळ युरोपमधील संघर्ष नव्हता,
तर तो जागतिक स्तरावर,
विशेषतः भारत आणि उत्तर अमेरिकेत,

ब्रिटन आणि फ्रान्स यांच्यातील
वसाहतींच्या वर्चस्वासाठी लढला गेला.
भारतामध्ये, हा संघर्ष
ईस्ट इंडिया कंपनी आणि फ्रेंच ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्यातील होता. 🌎

१.२ बंगालचे नवाब सिराज-उद-दौला (Nawab Siraj-ud-Daula of Bengal)
सिराज-उद-दौला
१७५६ मध्ये बंगालचे नवाब बनले.
त्यांना ब्रिटीश कंपनीचे
वाढते राजकीय आणि लष्करी अतिक्रमण मान्य नव्हते.

त्यांनी कंपनीला
फोर्ट विल्यमची (Fort William)
तटबंदी थांबवण्यास सांगितले. 🕌

१.३ कलकत्त्यावरील नबाबाचा पहिला ताबा
(Nawab's First Capture of Calcutta - जून १७५६)
जून १७५६ मध्ये,
ब्रिटिशांनी आदेश पाळण्यास नकार दिल्यावर,
सिराज-उद-दौला यांनी
कलकत्त्यावर हल्ला करून फोर्ट विल्यम जिंकले.

या हल्ल्यानंतर
'ब्लॅक होल ऑफ कलकत्ता'
(Black Hole of Calcutta)
ही घटना घडल्याचे सांगितले जाते,
ज्यामुळे ब्रिटिशांचा राग वाढला. 🔥

२. ब्रिटीश प्रत्युत्तर आणि रॉबर्ट क्लाईव्हची भूमिका
२.१ मद्रासमधून सैन्याची जमवाजमव (Mobilization of Forces from Madras)
जून १७५६ मध्ये
कलकत्ता हातातून गेल्याची बातमी
मद्रासमध्ये (Chennai) पोहोचताच,
ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीने
कलकत्ता परत घेण्यासाठी मोठी मोहीम सुरू केली. 🚢

२.२ रॉबर्ट क्लाईव्हचे नेतृत्व (Leadership of Robert Clive)
या मोहिमेचे नेतृत्व
कर्नल रॉबर्ट क्लाईव्ह (Colonel Robert Clive)
याच्याकडे देण्यात आले,
जो कर्नाटक युद्धात (Carnatic Wars)
आपल्या लष्करी पराक्रमासाठी प्रसिद्ध होता.

क्लाईव्ह हा
ब्रिटीश साम्राज्याचा
महत्त्वाचा शिल्पकार ठरला. 💂

२.३ ॲडमिरल वॉटसन यांचे नौदल समर्थन
(Naval Support from Admiral Watson)
क्लाईव्हला
ॲडमिरल चार्ल्स वॉटसन (Admiral Charles Watson)
यांच्या नेतृत्वाखालील
शक्तिशाली नौदलाचे (Royal Navy) समर्थन मिळाले,

ज्यामुळे
हुगळी नदीतून (Hooghly River)
थेट कलकत्त्यावर हल्ला करणे
शक्य झाले. ⚓

३. कलकत्त्यावरील ब्रिटीश हल्ला आणि विजय
३.१ जलद मोहीम (The Swift Campaign)
डिसेंबर १७५६ मध्ये,
ब्रिटीश सैन्य
हुगळी नदीतून
कलकत्त्याजवळ पोहोचले
आणि त्यांनी वेगाने नबाबाच्या सैन्यावर हल्ला केला. 🚀

३.२ २ जानेवारी १७५७: कलकत्त्याचा ताबा
(January 2, 1757: Capture of Calcutta)
सिराज-उद-दौलाच्या सैन्याच्या
प्रतिकाराची क्षमता
कमकुवत ठरली.
२ जानेवारी १७५७ रोजी,

ब्रिटीश सैन्याने
फारसा मोठा संघर्ष न करता
कलकत्ता शहर पुन्हा ताब्यात घेतले
आणि फोर्ट विल्यमवर ब्रिटीश ध्वज फडकवला. 🚩

३.३ नबाबाचा माघार (Nawab's Retreat)
नबाबाचे सैन्य
माघार घेऊन
दूर गेले.
क्लाईव्हने आता
संपूर्ण बंगालवर
आपले राजकीय आणि लष्करी वर्चस्व
प्रस्थापित करण्याचा मार्ग मोकळा केला. 🔙

४. या घटनेचे तात्काळ परिणाम
४.१ नबाबाशी अलीनगरचा तह (Treaty of Alinagar with the Nawab)
कलकत्ता गमवल्यानंतर,
नवाब सिराज-उद-दौला यांना
९ फेब्रुवारी १७५७ रोजी
ब्रिटिशांशी अपमानकारक
अलीनगरचा तह (Treaty of Alinagar)
करावा लागला. ✍️

४.२ तहातील अटी (Terms of the Treaty)
या तहानुसार,
कंपनीला
कलकत्त्याची तटबंदी करण्याची,
नाणी पाडण्याची (Coinage)
आणि बंगालमध्ये व्यापार करण्याची
पूर्वीची सर्व सवलती व अधिकार
पुन्हा मिळाले. 💰

४.३ फ्रेंचांना धोका (Threat to the French)
हा विजय
फ्रेंचांसाठी मोठा धोका होता.
क्लाईव्हने लगेचच
फ्रेंचांच्या चंदननगर (Chandannagar)
या वसाहतीवर ताबा मिळवण्याची
योजना आखण्यास सुरुवात केली,
जी सात वर्षांच्या युद्धाच्या
भारतीय आघाडीचा भाग होती. 🇫🇷

५. प्लासीच्या युद्धाचा पाया (Foundation for the Battle of Plassey)
५.१ क्लाईव्हची महत्त्वाकांक्षा (Clive's Ambition)
कलकत्त्यावर ताबा मिळाल्यानंतरही
क्लाईव्ह समाधानी नव्हता.
त्याला बंगालमधून
नबाबाची सत्ता
पूर्णपणे उलथून टाकायची होती. 😈

५.२ कट आणि कारस्थान (Conspiracy and Intrigue)
क्लाईव्हने
नबाबाचे सेनापती मीर जाफर (Mir Jafar),
कलकत्त्यातील मोठे व्यापारी
आणि दरबारातील काही असंतुष्ट सरदार
यांच्यासोबत
नबाबाविरुद्ध कट रचण्यास
सुरुवात केली. 🤫

५.३ प्लासीचे युद्ध (१७५७)
(Battle of Plassey - 1757)
कलकत्त्याच्या विजयानंतर
केवळ सहा महिन्यांतच,
जून १७५७ मध्ये,
प्लासीचे निर्णायक युद्ध झाले,

ज्यात फितुरीमुळे
सिराज-उद-दौला यांचा पराभव झाला
आणि बंगालमध्ये
ब्रिटीश सत्ता औपचारिकपणे सुरू झाली. 🩸

📅 🇮🇳 ⚔️ 🇬🇧 👑 🚢 💂 ⚓
🚢 💪 😥 🤫 🚩 💰 ✍️ 🏰
😈 🗺� ✨ 🇫🇷 💥 🏆
🏛� 📈 📚 💡

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-02.01.2026-शुक्रवार.
===========================================