१ फेब्रुवारी १८८४: शब्दांच्या महासागराचा उगम - ऑक्सफर्ड डिक्शनरी 📖✍️-1-📚 🖋️ ➔

[Atul Kaviraje]

ENGLISH: FEBRUARY 1ST, 1884 - THE OXFORD ENGLISH DICTIONARY IS PUBLISHED

MARATHI: १ फेब्रुवारी १८८४ - ऑक्सफर्ड इंग्रजी शब्दकोश प्रकाशित झाला.

येथे १ फेब्रुवारी १८८४ रोजी 'ऑक्सफर्ड इंग्रजी शब्दकोश' (OED) पहिल्यांदा प्रकाशित झाल्याच्या ऐतिहासिक घटनेवर आधारित सविस्तर लेख आणि कविता दिली आहे.

१ फेब्रुवारी १८८४: शब्दांच्या महासागराचा उगम - ऑक्सफर्ड डिक्शनरी 📖✍️

१. प्रस्तावना आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (Introduction)
महत्त्वपूर्ण क्षण: १ फेब्रुवारी १८८४ रोजी जगातील सर्वात सर्वसमावेशक समजल्या जाणाऱ्या 'ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरी'चा (OED) पहिला खंड प्रकाशित झाला.

प्रदीर्घ प्रवास: हा केवळ एक शब्दकोश नव्हता, तर इंग्रजी भाषेच्या इतिहासाचा आणि उत्क्रांतीचा एक महाकाय दस्तऐवज होता.

व्याप्ती: 'ए' (A) पासून सुरू होणारा हा प्रवास 'अँट' (Ant) पर्यंतच्या शब्दांनी पहिल्या भागात व्यापला होता.

२. शब्दकोशाची गरज आणि संकल्पना (Concept)
उद्देश: लंडनमधील 'फिलालॉजिकल सोसायटी'ने १८५७ मध्ये असा निर्णय घेतला की विद्यमान इंग्रजी शब्दकोश अपूर्ण आहेत.

ऐतिहासिक सिद्धांत: प्रत्येक शब्दाचा जन्म, त्याचा अर्थातील बदल आणि त्याचा वापर यांचा काळानुसार मागोवा घेणे हे ध्येय होते.

प्रचंड व्याप्ती: केवळ अर्थ नाही, तर शब्दांच्या मूळ स्रोताचा (Etymology) शोध घेणे हे मुख्य काम होते.

३. मुख्य संपादक: जेम्स मरे आणि त्यांचे योगदान (Sir James Murray)
नेतृत्व: १८७९ मध्ये जेम्स मरे यांनी संपादक म्हणून धुरा सांभाळली.

'स्क्रिप्टोरियम': त्यांनी आपल्या घराच्या अंगणात एक लोखंडी शेड बांधली, ज्याला 'स्क्रिप्टोरियम' म्हटले जाई, जिथे शब्दांचे संकलन चाले.

अथक परिश्रम: मरे यांनी आपल्या आयुष्यातील ३३ वर्षे या कामासाठी समर्पित केली.

४. स्वयंसेवकांचे योगदान आणि संकलन (Crowdsourcing)
जनसहभाग: हा जगातील पहिला 'क्राउडसोर्सिंग' प्रकल्प म्हणता येईल, जिथे हजारो स्वयंसेवकांनी शब्दांचे संदर्भ लिहून पाठवले.

स्लिप्स (Slips): कागदाच्या छोट्या तुकड्यांवर शब्दांचे अर्थ आणि पुस्तकातील अवतरणे लिहून पाठवली जात असत.

विचित्र पत्रे: यात काही कैदी आणि अज्ञात विद्वानांनीही मोलाची मदत केली होती.

५. प्रकाशनाची प्रक्रिया (Publication Process)
हप्त्यांमध्ये प्रकाशन: डिक्शनरी इतकी मोठी होती की ती पूर्ण पुस्तकाच्या रूपात न येता 'फॅसिकल' (Fascicles) किंवा भागांमध्ये आली.

पहिला खंड: १८८४ मध्ये ३५२ पानांचा पहिला भाग प्रकाशित झाला, ज्याची किंमत त्यावेळी १२ शिलिंग होती.

पूर्णता: संपूर्ण शब्दकोश पूर्ण व्हायला तब्बल ७० वर्षांहून अधिक काळ लागला (१८८४ ते १९२८).

६. तांत्रिक आणि वैज्ञानिक अचूकता (Technical Accuracy)
शब्दांची मांडणी: प्रत्येक शब्दाचा सर्वात जुना ज्ञात वापर शोधण्यासाठी हजारो प्राचीन पुस्तके धुंडाळली गेली.

उच्चार आणि व्याकरण: शब्दांच्या उच्चारांसाठी जागतिक मानके ठरवण्यात या शब्दकोशाचा मोठा वाटा आहे.

संदर्भ: शेक्सपिअरपासून ते तत्कालीन विज्ञानापर्यंत सर्व क्षेत्रातील शब्द यात समाविष्ट करण्यात आले.

७. भाषेची उत्क्रांती आणि प्रभाव (Impact on Language)
जागतिक प्रमाण: इंग्रजी भाषेसाठी ओईडी (OED) हा अंतिम शब्द किंवा प्रमाण मानला जाऊ लागला.

सांस्कृतिक वारसा: हा शब्दकोश म्हणजे केवळ शब्दांची यादी नसून ती मानवी संस्कृतीच्या विकासाची नोंद ठरली.

शिक्षण: जगभरातील शाळा आणि विद्यापीठांसाठी हा मार्गदर्शक ग्रंथ ठरला.

८. आव्हाने आणि आर्थिक अडचणी (Challenges)
वेळेचा अंदाज: सुरुवातीला हे काम १० वर्षांत पूर्ण होईल असे वाटले होते, पण कामाचा विस्तार पाहून ते अशक्य ठरले.

निधी: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने या प्रकल्पासाठी प्रचंड आर्थिक गुंतवणूक केली होती.

संपादकीय दबाव: शब्दांची संख्या सतत वाढत असल्याने संपादकांवर कामाचा मोठा ताण होता.

९. आधुनिक रूप आणि वारसा (Legacy)
डिजिटल युग: आज ओईडी ऑनलाइन स्वरूपात उपलब्ध असून दरवर्षी त्यात नवीन शब्दांची भर पडते.

विविधता: आता यात भारतीय इंग्रजीसह जगभरातील प्रादेशिक शब्दांनाही स्थान मिळाले आहे.

महत्त्व: भाषेच्या शुद्धतेपेक्षा भाषेच्या सत्यतेवर हा शब्दकोश भर देतो.

१०. निष्कर्ष आणि समारोप (Conclusion)
निष्कर्ष: १ फेब्रुवारी १८८४ हा दिवस इंग्रजी साहित्याचा 'सुवर्णदिन' ठरला.

प्रतीक: ही डिक्शनरी मानवी संयम आणि ज्ञानाच्या जिज्ञासेचे जिवंत प्रतीक आहे.

समारोप: शब्दांच्या या अमूल्य ठेव्यामुळेच आज आपण जगाशी संवाद साधू शकत आहोत.

📚 🖋� ➔ 📝 🤝 ➔ 🔍 📜 ➔ 🏛� ✨ ➔ 🌍 🏆 ➔ 💻 🎊 ➔ 🙏 🌟

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-01.02.2026-रविवार.
===========================================