"पाणी एक, रक्त एक: माणुसकीची सामायिक विहीर"☀️🔥 ➔ 🏜️🚱 ➔ 👨‍👩‍👧‍👦😫 ➔ 🌙💧 ➔

[Atul Kaviraje]

'प्रबोधन कथा' (Inspirational/Reformative Stories)
================================================
सामाजिक एकता आणि समता-
=========================

गावाची सामायिक विहीर (पाणी आणि माणुसकी)-

तहान माणुसकीची: काळजाची सामायिक विहीर-

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले 'पिंपळगाव' तसे निसर्गरम्य, पण गावाची रचना मना मनांत अंतर पाडणारी होती. गावाची दोन टोके म्हणजे जणू दोन वेगळी जगं होती. एका बाजूला सधन आणि स्वतःला उच्चवर्णीय समजणाऱ्यांची 'वरची आळी' आणि दुसऱ्या बाजूला कष्टकरी, शेतमजूर आणि उपेक्षितांची 'खालची वस्ती'. निसर्ग सर्वांवर सारखाच पाऊस पाडायचा, पण माणसांनी मात्र पाण्याचे आणि हक्काचे वाटप जातीच्या चष्म्यातून केले होते.

गावाच्या मध्यभागी एक जुनी आणि मोठी विहीर होती. ही विहीर 'वरच्या आळी'च्या मालकीची समजली जाई. उन्हाळा तीव्र झाला की खालच्या वस्तीतील विहिरी आटायच्या, मग तिथल्या बायकांना मैलोन्मैल पायपीट करून नदीवरून पाणी आणावे लागे. विहिरीवर पाणी भरायला जाण्याची त्यांची हिंमत होत नसे, कारण तिथे 'विटाळाचे' नियम कडक होते.

याच गावात 'सयाजीराव' नावाचे एक प्रतिष्ठित पण विचारांनी काहीसे ताठर गृहस्थ होते. विहिरीवर कोणाचे पाणी भरायचे याचे नियम तेच ठरवत. पण त्यांचा मुलगा, 'आदित्य', जो शहरात शिकून आला होता, त्याला हे सर्व पाहून मनातून यातना होत. दुसरीकडे, खालच्या वस्तीत 'धोंडू' नावाचा एक प्रामाणिक माणूस राहायचा. धोंडू सयाजीरावांच्या शेतात मजुरी करायचा, पण त्याला कधीही विहिरीच्या काठाला शिवण्याची परवानगी नव्हती.

त्यावर्षी पावसाने दगा दिला. विहिरी आटल्या आणि पिंपळगावच्या इतिहासातील सर्वात मोठा दुष्काळ पडला. सयाजीरावांच्या विहिरीत अजूनही थोडे पाणी होते, पण ते फक्त त्यांच्या आळीसाठी जपून ठेवले होते. खालच्या वस्तीत मात्र पाहावे तिथे तहानलेले चेहरे आणि रडणारी मुले दिसू लागली. धोंडूची लहान मुलगी, चिवू, भीषण तापाने फणफणली होती. डॉक्टरांनी सांगितले की तिला सतत थंड पाण्याच्या पट्ट्या ठेवणे आणि स्वच्छ पाणी पाजणे गरजेचे आहे. धोंडूच्या घरात पाण्याचा थेंबही नव्हता.

रात्रीची वेळ होती. हताश झालेला धोंडू हातात घागर घेऊन सयाजीरावांच्या विहिरीपाशी गेला. त्याने विचार केला, "माझ्या पोरीचा जीव वाचवण्यासाठी मी आज हे पाप करायलाही तयार आहे." तो चोरून पाणी शेंदू लागला, पण दोरीचा आवाज झाला आणि सयाजीरावांची झोप उडाली. ते हातात काठी घेऊन बाहेर आले.

"कोण आहे रे तिथे? माझी विहीर बाटवणारा?" सयाजीराव ओरडले. धोंडू भीतीने थरथर कापायला लागला. तो सयाजीरावांच्या पाया पडला आणि म्हणाला, "मालक, लेक मरतेय माझी, पाण्यासाठी तडफडतेय. आजच्या रात्रीपुरतं पाणी नेऊ द्या, हवं तर उद्या मला हवी ती शिक्षा द्या."

सयाजीराव संतापाने लाल झाले होते. ते त्याला मारणार इतक्यात आदित्य तिथे आला. त्याने वडिलांचा हात धरला आणि शांतपणे म्हणाला, "बाबा, ही काठी खाली ठेवा. जर ही विहीर देवाने दिली असेल, तर त्यावर सर्वांचा हक्क आहे. आणि जर ती आपण खोदली असेल, तर आपण इतके क्षुद्र कसे झालो की एका लेकीचा जीव पाण्यापेक्षा कमी मोलाचा ठरवला?"

आदित्यने धोंडूला उठवले आणि स्वतः विहिरीतून पाणी काढून त्याची घागर भरून दिली. त्याने वडिलांना विचारले, "बाबा, समजा आज चिवूच्या जागी मी असतो आणि धोंडू काकांच्या विहिरीत पाणी असतं, तर त्यांनी मला तहानलेलं सोडलं असतं का?" सयाजीराव गप्प झाले. त्यांच्या डोळ्यांसमोर तो प्रसंग उभा राहिला जेव्हा शेतात साप निघाला होता आणि स्वतःचा जीव धोक्यात घालून धोंडूने सयाजीरावांना वाचवले होते. तेव्हा त्या सापाने जात पाहिली नव्हती आणि धोंडूनेही नाही.

सयाजीरावांना आपल्या चुकीची जाणीव झाली. त्यांचे डोळे पाणावले. त्यांनी धोंडूच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि म्हणाले, "धोंडू, मला माफ कर. आज खऱ्या अर्थाने माझी तहान भागली आहे, ती म्हणजे माणुसकीची तहान."

दुसऱ्या दिवशी सकाळी सयाजीरावांनी संपूर्ण गावाला विहिरीवर बोलावले. त्यांनी जाहीर केले की, "आजपासून ही विहीर कुणा एका जातीची नाही, तर ही संपूर्ण पिंपळगावची 'सामायिक विहीर' आहे. पाणी हे जीवन आहे आणि जीवनावर सर्वांचा सारखाच अधिकार आहे."

गावातील भेदभावाच्या भिंती त्या विहिरीच्या पाण्यात विरघळून गेल्या. वरची आळी आणि खालची वस्ती आता फक्त दिशा उरल्या होत्या, जाती नाही. पिंपळगावात आता पाऊस पडो वा न पडो, माणुसकीचा झरा मात्र कधीच आटणार नव्हता.

योग्य आणि समर्पक शीर्षक:
"पाणी एक, रक्त एक: माणुसकीची सामायिक विहीर"

Emoji Summary:
☀️🔥 ➔ 🏜�🚱 ➔ 👨�👩�👧�👦😫 ➔ 🌙💧 ➔ 🚫👴 ➔ 👮�♂️❌ ➔ 🫂🤝 ➔ 🔓🌊 ➔ 👬✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-01.02.2026-रविवार.
===========================================