घराच्या चौकटीत गुदमरलेली स्वप्ने-उंबरठ्याशी अडकलेलं आभाळ-🏠🥘🧹 ➡️ 🎨🖌️🌌 ➡️ ⛓️

[Atul Kaviraje]

'स्त्रीवादी कथा'
===========
कौटुंबिक चौकटी आणि 'स्व'-
===================

घराच्या चौकटीत गुदमरलेली स्वप्ने-

येथे कौटुंबिक चौकटी, हरवलेले स्वत्व आणि स्वप्नांचा संघर्ष मांडणारी एक स्त्रीवादी कथा आहे.

उंबरठ्याशी अडकलेलं आभाळ-

पुण्यातील एका मध्यमवर्गीय सदनिकेत राहणारी 'सावनी' आज बाल्कनीत उभी राहून समोरच्या आभाळाकडे पाहत होती. तिच्या हातात चहाचा कप होता, पण तो आता पूर्णपणे गार झाला होता. चहाच्या कपावर साचलेल्या सायीप्रमाणेच सावनीच्या आयुष्यावरही साचलेपणाची एक जाड थर चढली होती.

सावनी लग्नाआधी एक उत्तम चित्रकार होती. जे जे स्कूल ऑफ आर्ट्समधून सुवर्णपदक मिळवलेली सावनी जेव्हा रंगांशी खेळायची, तेव्हा कॅनव्हासवर जिवंत सृष्टी उभी राहायची. पण लग्नानंतर 'कुलकर्णी' घराण्याची सून झाल्यावर तिचे ब्रश कपाटात बंद झाले आणि तिच्या हातांना हळद-कुंकू, पीठ आणि धुण्या-भांड्यांचा गंध चिकटला.

चौकटीतलं जगणं
"सावनी, अगं कुठे आहेस? आईंच्या गोळ्यांची वेळ झालीये आणि श्लोकचा डबा अजून तयार नाही का?" हॉलमधून तिचा पती, समीरचा आवाज आला.

सावनी भानावर आली. तिने गार झालेला चहा बेसिनमध्ये ओतला आणि घाईघाईने स्वयंपाकघरात शिरली. हेच तिचं रोजचं जगणं होतं. सकाळी सहापासून रात्री अकरापर्यंत ती फक्त पळत असायची. पण हे धावणं तिच्या स्वतःच्या ध्येयासाठी नव्हतं, तर इतरांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी होतं.

तिच्या सासूबाई, सुलक्षणाताई, जुन्या वळणाच्या होत्या. त्यांचा स्त्रीवादावर विश्वास नव्हता. "स्त्रीने घर सावरलं की जग सावरलं," हे त्यांचं ब्रीदवाक्य. सावनीने कधी चित्रांबद्दल काढलं की त्या म्हणायच्या, "अगं, आता या वयात काय चित्रं काढतेस? मुलांकडे बघ, समीरच्या करिअरकडे बघ. संसारात स्वतःला विसरायचं असतं, तेव्हाच घर टिकतं."

पण सावनीला वाटायचं, घर टिकवण्यासाठी एका व्यक्तीने स्वतःला पूर्णपणे पुसून का टाकावं?

नाव हरवलेली स्त्री
एके दिवशी बँकेत फॉर्म भरताना सावनी क्षणभर थबकली. 'नाव' या रकान्यासमोर तिने 'सावनी समीर कुलकर्णी' असं लिहिलं. तिला आठवलं, लग्नाआधी ती 'सावनी देशपांडे' होती. तिची एक स्वतंत्र ओळख होती. तिची चित्रं 'सावनी' या नावाने ओळखली जायची. आता ती फक्त कोणाची तरी पत्नी, सून आणि आई उरली होती. रेशन कार्डपासून ते आधार कार्डपर्यंत तिचं अस्तित्व कोणावर तरी अवलंबून होतं.

तिला जाणवलं की, घराच्या भिंतींना रंग देताना तिने स्वतःच्या आयुष्यातला रंग मात्र हरवून टाकला आहे. रात्री जेव्हा सगळं घर शांत झोपलेलं असायचं, तेव्हा सावनीला श्वास घ्यायलाही त्रास व्हायचा. तिला वाटायचं की ही घराची चौकट तिला हळूहळू गिळून टाकतेय.

स्वप्नांची ठिणगी
सावनीच्या आयुष्यात वळण आलं ते तिच्या वाढदिवशी. तिची कॉलेजची मैत्रीण, ईश्वरी, तिला भेटायला आली. ईश्वरी आता एक आर्ट गॅलरी चालवत होती. सावनीची अवस्था बघून तिला वाईट वाटलं. जाताना तिने सावनीला एक नवीन कोरा कॅनव्हास आणि रंगांचा संच भेट दिला.

"सावनी, तू स्वतःला मारून जगतेयस. या चौकटी तुला सुरक्षित वाटत असतील, पण त्या तुला कैद करतायत. एकदा फक्त स्वतःसाठी ब्रश हातात धरून बघ," ईश्वरी सांगून गेली.

त्या रात्री सावनीने तो कॅनव्हास उघडला. सुरुवातीला तिचे हात थरथरले. पंधरा वर्षं तिने रंगांना स्पर्श केला नव्हता. तिने हळूच ब्रश रंगात बुडवला आणि कॅनव्हासवर एक निळी रेघ ओढली. ती रेघ म्हणजे तिने स्वतःला दिलेली मुक्ततेची पहिली हाक होती.

संघर्ष उंबरठ्यावरचा
दुसऱ्या दिवशी सकाळी समीरने तिचे रंग पाहिले. "हे काय आहे सावनी? घराचा पसारा वाढवायला आता हे नवीन काय सुरू केलं आहेस? तुला घरकामातून वेळ मिळतोच कसा?" त्याचा प्रश्न उपरोधिक होता.

सावनीने शांतपणे उत्तर दिलं, "समीर, मी दिवसाची सगळी कामं वेळेत पूर्ण करेन. पण रात्रीचे दोन तास मी फक्त चित्र काढणार. मला माझी ओळख परत हवी आहे."

सुलक्षणाताईंनी नाक मुरडलं, "बघा रे बाबा, आता सुनेला कलाकार व्हायचंय. घराकडे दुर्लक्ष झालं की मग कळेल."

पण यावेळेस सावनी डगमगली नाही. तिने ठरवलं होतं की, तिला तिचं 'स्व' शोधायचं आहे. ती रोज रात्री चित्र काढू लागली. दिवसा ती गृहिणी असायची, पण रात्री ती फक्त 'सावनी' असायची. तिच्या चित्रांमध्ये आता घरगुती वस्तू नव्हत्या, तर उडणारे पक्षी, अथांग समुद्र आणि तुटणाऱ्या साखळदंडांचे विषय होते.

ओळख आणि अस्तित्व
तीन महिन्यांनंतर ईश्वरीने सावनीच्या चित्रांचं एक प्रदर्शन भरवलं. प्रदर्शनाचं नाव होतं— 'चौकटीबाहेरची सावनी'.

सुरुवातीला समीर आणि सासूबाईंनी तिथे यायला नकार दिला. पण जेव्हा वर्तमानपत्रात सावनीच्या चित्रांची स्तुती आली आणि तिला 'वर्षातील सर्वोत्कृष्ट उदयोन्मुख कलाकार' म्हणून गौरवण्यात आलं, तेव्हा समीरला राहावलं नाही. तो चोरून प्रदर्शनाला गेला.

तिथे त्याने एक चित्र पाहिलं— एका छोट्या खिडकीतून बाहेर बघणारी एक स्त्री, जिच्या सावलीला पंख फुटले होते. त्या चित्राखाली लेखिकेचं नाव होतं— 'सावनी'. तिथे आडनाव नव्हतं. समीरला पहिल्यांदाच जाणवलं की, त्याने सावनीला फक्त एक 'सुविधा' म्हणून पाहिलं होतं, एक 'व्यक्ती' म्हणून नाही.

नवा प्रवास
सावनी घरी आली तेव्हा तिने पाहिलं की समीरने घराच्या कोपऱ्यात तिची एक छोटी 'स्टुडिओ' स्पेस तयार केली होती.

"तुझ्या आयुष्यातल्या रंगांना मी कधीच समजून घेतलं नाही सावनी, माफ कर," समीर म्हणाला.

सावनी हसली. तिला समजलं होतं की, बदल हा बाहेरून नाही, तर आतून यावा लागतो. तिने घराची चौकट मोडली नव्हती, तर त्या चौकटीला विस्तारलं होतं. तिने सिद्ध केलं होतं की, एक स्त्री घराची काळजी घेऊनही स्वतःचं अस्तित्व आणि स्वप्न जपू शकते.

आज सावनी फक्त 'कुलकर्णींची सून' नव्हती. ती 'सावनी' होती— जिच्याकडे स्वतःचं आभाळ होतं आणि ते आभाळ कवेत घेण्याचे पंखही होते.

Summary in Emojis
🏠🥘🧹 ➡️ 🎨🖌�🌌 ➡️ ⛓️🚫💪 ➡️ 🖼�🏅✨ ➡️ 🕊�🙋�♀️🌈

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-26.03.2026-गुरुवार.
===========================================