प्रख्यात वनस्पतीशास्त्रज्ञ डॉ. प्राणा कृष्ण परिजा यांचे निधन-1-🇮🇳 👶 🎓 🇬🇧

[Atul Kaviraje]

02 ND JUNE-PRANA KRUSHNA PARIJA PASSED AWAY (1978)
प्राणा कृष्ण परिजा यांचे निधन (१९७८)

On June 2, 1978, Prana Krushna Parija, an eminent botanist and former Vice-Chancellor of Utkal University, passed away.

मराठी लेख: प्रख्यात वनस्पतीशास्त्रज्ञ डॉ. प्राणा कृष्ण परिजा यांचे जीवन आणि योगदान
दिनांक: ०२ जून २०२६

ऐतिहासिक संदर्भ: ०२ जून १९७८ रोजी भारताचे एक महान वैज्ञानिक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि प्रख्यात वनस्पतीशास्त्रज्ञ (Botanist) डॉ. प्राणा कृष्ण परिजा यांचे निधन झाले. ओरिसा (ओडिशा) च्या भूमीत जन्मलेल्या या महान सुपुत्राने वनस्पती विज्ञानाच्या क्षेत्रात जागतिक पातळीवर भारताचे नाव रोशन केले. ते केवळ एक वैज्ञानिक नव्हते, तर त्यांनी उत्कल विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणून देशातील शिक्षण व्यवस्थेला एक नवीन आणि योग्य दिशा दिली.

१. प्रस्तावना आणि सुरुवातीचे जीवन (Introduction & Early Life)
डॉ. प्राणा कृष्ण परिजा यांचा जन्म १ एप्रिल १८९१ रोजी ओडिशातील जगत्सिंगपूर जिल्ह्यातील एका छोट्या गावात झाला. त्या काळात ग्रामीण भागात शिक्षणाच्या सोयी अत्यंत मर्यादित होत्या.

अ. गरिबीवर मात: अत्यंत साध्या आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मलेल्या परिजा यांनी बालपणापासूनच आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेची चमक दाखवली.

ब. उच्च शिक्षणाचा ध्यास: कटक येथील रेवेनशॉ कॉलेजमधून पदवी पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी थेट इंग्लंड गाठले.

क. केंब्रिज विद्यापीठात प्रवेश: त्यांनी इंग्लंडच्या जगप्रसिद्ध 'केंब्रिज विद्यापीठातून' वनस्पतीशास्त्र विषयात मोलाचे संशोधन केले आणि सर्वोच्च पदवी संपादन केली. तिथे त्यांनी प्रख्यात वैज्ञानिकांच्या मार्गदर्शनाखाली काम केले.

२. वनस्पती विज्ञानातील मोलाचे संशोधन (Scientific Research & Botany)
भारतात परतल्यानंतर त्यांनी वनस्पतींच्या श्वसनक्रिया (Plant Respiration) आणि वनस्पतींच्या अंतर्गत रचनेवर अतिशय मूलभूत संशोधन केले.

अ. फळांचे आयुष्य वाढवणे: त्यांनी सफरचंद आणि इतर फळांच्या साठवणुकीवर (Storage of Fruits) महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. फळे दीर्घकाळ ताजी कशी ठेवावीत, या त्यांच्या शोधामुळे कृषी क्षेत्राला मोठा फायदा झाला.

ब. जलपर्णीवरील नियंत्रण (Water Hyacinth Control): भारताच्या नद्या आणि तलावांमध्ये वेगाने पसरणाऱ्या 'जलपर्णी' (Water Hyacinth) या टाकाऊ वनस्पतीवर नियंत्रण कसे मिळवावे, याचे व्यावहारिक उपाय त्यांनी शोधून काढले.

क. भातशेतीवर संशोधन: ओडिशामधील मुख्य पीक असलेल्या भाताच्या वाणांवर (Rice Varieties) त्यांनी अभ्यास केला, जेणेकरून पुराच्या पाण्यातही पिकांचे नुकसान होणार नाही.

३. उत्कल विद्यापीठाचे कुलगुरू आणि शैक्षणिक नेतृत्व (Educational Leadership)
डॉ. परिजा हे केवळ प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित राहिले नाहीत, तर त्यांनी भारतातील अनेक विद्यापीठांचे नेतृत्व करत हजारो विद्यार्थी घडवले.

अ. रेवेनशॉ कॉलेजचे प्राचार्य: त्यांनी कटकच्या प्रसिद्ध रेवेनशॉ कॉलेजमध्ये प्राध्यापक आणि नंतर प्राचार्य म्हणून दीर्घकाळ सेवा केली. त्यांच्या काळात हे कॉलेज विज्ञानाचे मुख्य केंद्र बनले.

ब. उत्कल विद्यापीठाची स्थापना व नेतृत्व: ओडिशातील पहिल्या आणि सर्वात मोठ्या 'उत्कल विद्यापीठाचे' (Utkal University) ते कुलगुरू (Vice-Chancellor) बनले. विद्यापीठाच्या पायाभूत सुविधा आणि शैक्षणिक दर्जा वाढवण्यात त्यांचा सिंहचा वाटा होता.

क. बनारस हिंदू विद्यापीठ (BHU): त्यांनी काही काळ उत्तर प्रदेशातील प्रसिद्ध बनारस हिंदू विद्यापीठाचे उप-कुलगुरू म्हणूनही आपली सेवा दिली आणि तेथील विज्ञान विभागाला बळकट केले.

EMOJI SARANSH (लेख सारांश ईमोजी स्वरूपात)
🇮🇳 👶 🎓 🇬🇧 🧪 🧫 🌱 🌾 🍎 🏫 🏛� 🏆 🏅 📜 🙏

KAVITA EMOJI SARANSH (कविता ईमोजी सारांश)
👶 🌾 📚 ✨ (जन्म, संघर्ष आणि शिक्षण) ➡️ 🇬🇧 🧪 🌱 🔬 (केंब्रिज आणि वनस्पती संशोधन) ➡️ 🍎 🌊 🌾 📈 (कृषी क्षेत्रातील मोठे शोध) ➡️ 🏫 🏛� 🎓 📖 (विद्यापीठाचे कुलगुरू व नेतृत्व) ➡️ 🏆 🏅 🇮🇳 🤝 (पद्मभूषण व राष्ट्रीय सन्मान) ➡️ 🌙 ⏳ 😔 🌟 (निधन आणि वारसा) ➡️ 📜 ⏳ 🍃 🙏 (इतिहास, आदर व नमन)

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-02.06.2026-मंगळवार.
===========================================