मार्स एक्सप्रेस मोहीम (२००३)-1-🚀 🌍 ➡️ 🔴 🛰️ 🚀 🥶 ❄️ 💧 📸 3️⃣📳 ☄️ 📈 🏆 🙏

[Atul Kaviraje]

02 ND JUNE-MARS EXPRESS LAUNCHED (2003)
मंगळ एक्सप्रेस प्रक्षिप्त (२००३)

On June 2, 2003, the European Space Agency launched the Mars Express spacecraft, marking a significant achievement in space exploration.

मराठी लेख: मार्स एक्सप्रेस मोहीम (२००३) – युरोपची मंगळ ग्रहावरील ऐतिहासिक झेप
दिनांक: ०२ जून २०२६

ऐतिहासिक संदर्भ: ०२ जून २००३ रोजी युरोपीय अंतराळ संस्थेने (ESA - European Space Agency) आपल्या 'मार्स एक्सप्रेस' (Mars Express) या अंतराळ मोहिमेचे यशस्वी प्रक्षेपण केले. ही मोहीम युरोपसाठी अत्यंत महत्त्वाची होती, कारण या मोहिमेद्वारे युरोपने पहिल्यांदाच दुसऱ्या ग्रहाचा अभ्यास करण्यासाठी आपले अंतराळ यान पाठवले होते. मंगळ ग्रहाची अनेक रहस्ये उलगडण्यात या मोहिमेने जागतिक स्तरावर मोलाचे योगदान दिले आहे.

१. प्रस्तावना आणि मोहिमेची पार्श्वभूमी (Introduction & Mission Context)
२१ व्या शतकाच्या सुरुवातीला मंगळ ग्रह (Mars) हा संपूर्ण जगाच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू बनला होता. अमेरिकेच्या नासा (NASA) संस्थेला टक्कर देत युरोपनेही अंतराळ संशोधनात आपले नाव उंचावण्यासाठी एक महत्त्वाकांक्षी पाऊल उचलले.

अ. युरोपची पहिली आंतरग्रहीय मोहीम: मार्स एक्सप्रेस ही युरोपीय अंतराळ संस्थेची पहिलीच अशी मोहीम होती, जी पृथ्वीची कक्षा ओलांडून दुसऱ्या ग्रहाच्या दिशेने निघाली होती.

ब. मोहिमेचे नाव 'एक्सप्रेस' का?: हे यान अतिशय कमी वेळेत आणि अत्यंत कमी खर्चात (Cost-effective) तयार करण्यात आले होते, तसेच त्या काळातील सर्वात वेगवान मार्गाने ते मंगळाकडे झेपावले, म्हणून त्याला 'एक्सप्रेस' हे नाव देण्यात आले.

क. कझाकस्तानवरून उड्डाण: रशियाच्या 'सोयुझ-फ्रेगात' (Soyuz-Fregat) या शक्तिशाली रॉकेटच्या साहाय्याने कझाकस्तानमधील बैकोनूर कॉस्मोड्रोमवरून या यानाचे यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले.

२. मार्स एक्सप्रेसचे मुख्य उद्दिष्ट (Scientific Objectives)
या मोहिमेचा मुख्य उद्देश मंगळ ग्रहाचा संपूर्ण नकाशा तयार करणे आणि तिथे जीवन असण्याच्या शक्यतांचा शोध घेणे हा होता.

अ. पाण्याचा शोध: मंगळ ग्रहावर भूतकाळात पाणी होते का? किंवा आजच्या घडीला तिथे बर्फाच्या स्वरूपात पाणी उपलब्ध आहे का? याचा सखोल अभ्यास करणे.

ब. जमिनीची रचना आणि खनिजे: मंगळावरील माती, खडक आणि तिथल्या पर्वतांची रचना समजून घेणे, तसेच तिथल्या खनिजांचा (Minerals) शोध घेणे.

क. वातावरणाचा अभ्यास: मंगळ ग्रहाचे वातावरण अत्यंत विरळ आहे. या वातावरणात कोणते वायू आहेत आणि ते अंतराळात कसे नष्ट होत आहेत, याचा अभ्यास करणे.

३. 'बीगल २' लँडर आणि अनपेक्षित आव्हान (Beagle 2 Lander & The Challenge)
मार्स एक्सप्रेस या मोहिमेचे दोन मुख्य भाग होते: एक म्हणजे मंगळाभोवती फिरणारे 'ऑर्बिटर' (Orbiter) आणि दुसरे म्हणजे मंगळाच्या जमिनीवर उतरणारे 'बीगल २' (Beagle 2) नावाचे लँडर.

अ. ब्रिटिश लँडरचा सहभाग: बीगल २ हे लँडर युनायटेड किंगडमच्या (UK) शास्त्रज्ञांनी बनवले होते. त्याचा उद्देश मंगळाच्या मातीचे थेट परीक्षण करणे हा होता.

ब. २५ डिसेंबरची ती घटना: २५ डिसेंबर २००३ रोजी मार्स एक्सप्रेस मंगळाच्या कक्षेत पोहोचले आणि त्याने बीगल २ लँडरला मंगळाच्या दिशेने सोडले. परंतु, जमिनीवर उतरताना या लँडरशी असलेला संपर्क अचानक तुटला.

क. अंशतः अपयश: अनेक वर्षे बीगल २ चे काय झाले हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. परंतु, २०१५ मध्ये नासाच्या एका उपग्रहाने त्याचे फोटो काढले, ज्यावरून समजले की ते मंगळावर उतरले होते, पण सौर पॅनेल (Solar Panels) पूर्ण न उघडल्यामुळे त्याचा संपर्क होऊ शकला नव्हता.

४. ऑर्बिटरची अदभुत कामगिरी आणि शोध (Great Discoveries by the Orbiter)
लँडरचा संपर्क तुटला असला, तरी मार्स एक्सप्रेसच्या 'ऑर्बिटर' (मुख्य यान) ने गेल्या दोन दशकांत मंगळाभोवती फिरताना विज्ञानाच्या जगात क्रांती घडवून आणली.

अ. दक्षिण ध्रुवावर बर्फाचा शोध: मार्स एक्सप्रेसने सर्वात मोठा शोध लावला तो म्हणजे मंगळाच्या दक्षिण ध्रुवावर (South Pole) अथांग पाणी आणि कार्बन डायऑक्साइडचा बर्फाळ साठा उपलब्ध आहे.

ब. मिथेन वायूचा शोध: या यानाने मंगळाच्या वातावरणात 'मिथेन' (Methane) वायूचे अंश शोधून काढले. हा वायू जीवसृष्टीच्या किंवा भूगर्भीय हालचालींच्या अस्तित्वाचा संकेत मानला जातो.

क. त्रिमीय (3D) रंगीत नकाशे: यानावरील हाय-रेझोल्यूशन स्टीरिओ कॅमेऱ्याने (HRSC) मंगळावरील भव्य ज्वालामुखी (उदा. ऑलिंपस मॉन्स) आणि दऱ्यांचे अद्भूत ३D फोटो पृथ्वीवर पाठवले.

५. मंगळाचा उपग्रह 'फोबोस' चा अभ्यास (Study of Martian Moon - Phobos)
मंगळ ग्रहाला 'फोबोस' (Phobos) आणि 'डेमॉस' (Deimos) नावाचे दोन छोटे चंद्र आहेत. मार्स एक्सप्रेसने या उपग्रहांच्या अगदी जवळ जाऊन त्यांचा अभ्यास केला.

अ. अत्यंत जवळून निरीक्षण: मार्स एक्सप्रेस हे जगातील एकमेव असे यान आहे जे फोबोस या चंद्राच्या अगदी जवळून (काही किलोमीटर अंतरावरून) गेले आहे.

ब. चंद्राचे गूढ: फोबोस हा अंतर्गत बाजूंनी पोकळ आहे का किंवा तो एखादा लघुग्रह (Asteroid) आहे जो मंगळाच्या गुरुत्वाकर्षणाने ओढला गेला आहे, यावर या यानाने मोलाचे संशोधन केले.

क. भविष्यातील मोहिमांना मदत: या अभ्यासाचा फायदा भविष्यात फोबोसवरून मातीचे नमुने पृथ्वीवर आणण्याच्या मोहिमांसाठी होणार आहे.

EMOJI SARANSH (लेख सारांश ईमोजी स्वरूपात)
🚀 🌍 ➡️ 🔴 🛰� 🚀 🥶 ❄️ 💧 📸 3️⃣📳 ☄️ 📈 🏆 🙏

KAVITA EMOJI SARANSH (कविता ईमोजी सारांश)
🚀 🌍 ➡️ 🔴 🌌 (उड्डाण आणि प्रवास) ➡️ 🚀 💨 🇰🇿 🎯 (वेगाने उड्डाण व गर्जना) ➡️ ⏳ 🛰� ❌ 😔 (मंगळावर पोहोचणे व लँडरचे अपयश) ➡️ 🔄 ❄️ 💧 🤩 (ऑर्बिटरचे कार्य व पाण्याचा शोध) ➡️ 🌬� 📸 🌋 🌍 (मिथेन आणि ३D फोटो) ➡️ ⏳ 🦾 🇮🇳 🤝 (दीर्घायुष्य व भारताला मदत) ➡️ 📜 ⏳ 🌌 🙏 (इतिहास, आदर व नमन)

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-02.06.2026-मंगळवार.
===========================================