📝 भारतीय रुपयाचे ३६.५% ऐतिहासिक अवमूल्यन-1-⚔️ 🌾 💸 📉 🏛️ 🇺🇸 📈 🗣️ 🏦 🚜 ✨

[Atul Kaviraje]

05 TH JUNE-INDIAN RUPEE DEVALUED BY 36.5% (1966)
भारतीय रुपयाची ३६.५% अवमूल्यन (१९६६)

On June 5, 1966, the Indian government devalued the Indian rupee by 36.5%, a significant economic policy decision.

📝 भारतीय रुपयाचे ३६.५% ऐतिहासिक अवमूल्यन (५ जून १९६६ - आर्थिक इतिहासविशेष)

🦅 भाग १: सविस्तर आणि विश्लेषणपर लेख (Essay cum Lekh)

१. प्रस्तावना आणि आर्थिक संकट (Introduction & Economic Crisis)
१.१ ऐतिहासिक घोषणा: ५ जून १९६६ रोजी इंदिरा गांधी सरकारने भारतीय चलनाचे (रुपयाचे) तब्बल ३६.५% अवमूल्यन (Devaluation) करण्याचा अभूतपूर्व आणि अत्यंत धाडसी निर्णय घेतला. यामुळे एका रात्रीत अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत रुपया कमालीचा घसरला.

१.२ संकटाची पार्श्वभूमी: १९६० चे दशक भारतासाठी आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत कठीण होते. १९६२ चे भारत-चीन युद्ध आणि १९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध यामुळे देशाच्या तिजोरीवर प्रचंड ताण पडला होता आणि संरक्षण खर्च अतोनात वाढला होता.

१.३ परकीय चलनाची टंचाई: सलग लागलेल्या दोन युद्धांमुळे आणि परकीय व्यापारातील तुटीमुळे भारताचा परकीय चलनाचा साठा (Foreign Exchange Reserves) जवळपास संपुष्टात आला होता. देशाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर दिवाळखोरीची भीती सतावत होती.

२. ऐतिहासिक कारणे आणि महाभयंकर दुष्काळ (Historical Causes & Drought)
२.१ सलग दोन वर्षे भीषण दुष्काळ: १९६५ आणि १९६६ मध्ये देशाने शतकातील सर्वात भीषण दुष्काळाचा सामना केला. शेतीचे उत्पादन कोलमडल्यामुळे देशात अन्नधान्याची तीव्र टंचाई निर्माण झाली.

२.२ 'पीएल-४८०' आणि अमेरिकेवर अवलंबित्व: अन्नधान्याची गरज भागवण्यासाठी भारताला अमेरिकेकडून 'Public Law 480' (PL-480) अंतर्गत गहू आयात करावा लागत होता. यामुळे भारताची अन्नसुरक्षा परकीय मदतीवर अवलंबून झाली होती.

२.३ व्यापार तूट (Trade Deficit): निर्यात मंदावली होती आणि आयात (विशेषतः अन्नधान्य आणि इंधन) वाढल्यामुळे भारताचा व्यापार समतोल पूर्णपणे बिघडला होता. रुपयाचे मूल्य कृत्रिमरित्या जास्त ठेवणे अशक्य झाले होते.

३. आंतरराष्ट्रीय दबाव आणि जागतिक बँकेची भूमिका (International Pressure & IMF)
३.१ आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) चा अट्टाहास: भारताला आर्थिक मदतीची आणि कर्जाची अत्यंत गरज होती. परंतु, आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) आणि जागतिक बँक (World Bank) यांनी कर्ज देण्यासाठी रुपयाचे अवमूल्यन करण्याची कडक अट घातली.

३.२ अमेरिकेचा राजकीय दबाव: अमेरिकेचे तत्कालीन अध्यक्ष लिंडन बी. जॉन्सन यांनी अन्नधान्य पुरवठ्याचा वापर राजकीय हत्यार म्हणून केला आणि भारतावर आपली आर्थिक धोरणे बदलण्यासाठी दबाव आणला.

३.३ तडजोड की अपरिहार्यता?: आर्थिक मदत मिळवण्यासाठी आणि जागतिक व्यापारात टिकून राहण्यासाठी भारताला या आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्थांच्या अटी मान्य करण्याशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय उरला नव्हता.

४. अवमूल्यनाचा प्रत्यक्ष आर्थिक परिणाम (Direct Economic Impact)
४.१ डॉलर आणि रुपयाचे नवीन समीकरण: या निर्णयापूर्वी १ अमेरिकन डॉलरची किंमत ४.७६ रुपये इतकी होती. ५ जून १९६६ च्या अवमूल्यनानंतर एका डॉलरची किंमत थेट ७.५० रुपये झाली.

४.२ आयात महागली आणि आयात महागाई (Imported Inflation): परदेशातून येणाऱ्या वस्तू, यंत्रसामग्री आणि कच्चे तेल अत्यंत महाग झाले. यामुळे देशांतर्गत बाजारपेठेत महागाईचा भडका उडाला आणि सामान्य माणसाचे बजेट कोसळले.

४.३ निर्यातीला गती देण्याचा प्रयत्न: सिद्धांतानुसार, अवमूल्यनामुळे भारतीय वस्तू परदेशी बाजारपेठेत स्वस्त झाल्या, जेणेकरून भारताची निर्यात वाढावी आणि परकीय चलन देशात यावे, हा यामागचा मुख्य हेतू होता.

५. राजकीय वादळ आणि इंदिरा गांधींवरील टीका (Political Storm & Criticism)
५.१ पंतप्रधान म्हणून पहिले मोठे आव्हान: लाल बहादूर शास्त्री यांच्या निधनानंतर जानेवारी १९६६ मध्ये इंदिरा गांधी पंतप्रधान बनल्या होत्या. पदभार स्वीकारल्यानंतर अवघ्या काही महिन्यांतच त्यांना या कटू निर्णयाला सामोरे जावे लागले.

५.२ विरोधी पक्षांचा तीव्र कडाका: डाव्या आणि उजव्या विचारसरणीच्या विरोधी पक्षांनी या निर्णयाला "अमेरिकेसमोर शरणागती" आणि "राष्ट्रीय अपमानाचा दिवस" म्हणून संबोधले. संसदेत सरकारवर जोरदार हल्ले झाले.

५.३ काँग्रेसमधील अंतर्गत मतभेद: काँग्रेस पक्षांतर्गत असलेल्या 'सिंडिकेट' नेत्यांनी (विशेषतः के. कामराज यांनी) या निर्णयावर तीव्र नाराजी व्यक्त केली, ज्यामुळे पक्षातील अंतर्गत संघर्ष अधिक तीव्र झाला.

📊 इमोजी सारांश (Horizontal Emoji Summary for Essay)
📝 🇮🇳 📉 💸 ⚔️ 🌾 🚫 🇺🇸 🏦 🏛� 📊 📈 🚜 🌾 🛠� 🔄 🇷🇺 🧠 🏆 ♾️

🎨 कवितेचा एकूण इमोजी सारांश (Summary of Emojis for Poem)
⚔️ 🌾 💸 📉 🏛� 🇺🇸 📈 🗣� 🏦 🚜 ✨ 🇷🇺 🏦 🇮🇳 🫡 ♾️

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-05.06.2026-शुक्रवार.
===========================================