ऑपरेशन ब्लू स्टार-सुवर्ण मंदिरात कमांडोजचा प्रवेश आणि भीषण संघर्ष-1-🕌 💥 🔫 🩸

[Atul Kaviraje]

05 TH JUNE-OPERATION BLUE STAR UNDERWAY (1984)
ऑपरेशन ब्लू स्टार सुरू (१९८४)

On June 5, 1984, Operation Blue Star was underway, with Indian commandos storming the Golden Temple in Amritsar to flush out militants and anti-government elements.

📝 ऑपरेशन ब्लू स्टार (दिवस दुसरा): सुवर्ण मंदिरात कमांडोजचा प्रवेश आणि भीषण संघर्ष (५ जून १९८४)

🦅 भाग १: सविस्तर आणि विश्लेषणपर लेख (Essay cum Lekh)

१. प्रस्तावना आणि ५ जूनचे युद्धभूमीतील महत्त्व (Introduction & Context of June 5)
१.१ मोहिमेचा सर्वात कठीण टप्पा: १ जून १९८४ पासून सुरू झालेल्या 'ऑपरेशन ब्लू स्टार'मध्ये ५ जून १९८४ हा दिवस सर्वात रक्तरंजित, भीषण आणि निर्णायक ठरला. याच दिवशी रात्री भारतीय लष्कराच्या विशेष कमांडोजनी सुवर्ण मंदिर संकुलात थेट प्रवेश केला.

१.२ रणनीतीमधील बदल: ४ जून रोजी केवळ बाहेरून गोळीबार करून अतिरेक्यांना शरण येण्याचे आवाहन केले जात होते. परंतु, आतून प्रचंड प्रतिकार झाल्यामुळे ५ जून रोजी लष्कराला आपली रणनीती बदलून 'अग्निवर्षाव' आणि थेट हल्ल्याचा (Storming) मार्ग स्वीकारावा लागला.

१.३ ऐतिहासिक वळण: ५ जूनची रात्र ही पंजाब आणि भारताच्या इतिहासातील अशी रात्र होती, ज्या रात्री एका पवित्र धार्मिक स्थळाच्या आत दोन सशस्त्र सैन्यांमध्ये पूर्ण ताकदीचे युद्ध पेटले होते.

२. जरनैलसिंग भिंद्रनवाले आणि जनरल शाहबेग सिंग यांची तटबंदी (The Fortification)
२.१ अकाल तख्तचा किल्ला: स्वतंत्र खलिस्तानची मागणी करणारे जरनैलसिंग भिंद्रनवाले आणि त्यांच्या समर्थकांनी शिखांचे सर्वोच्च धार्मिक स्थान असलेल्या 'अकाल तख्त'ला एका अभेद्य किल्ल्यात बदलले होते.

२.२ लष्करी कौशल्याचा वापर: पाकिस्तानी लष्कराचे माजी रणधुरंधर मेजर जनरल शाहबेग सिंग (जे भिंद्रनवाले यांच्या बाजूने लढत होते) यांनी सुवर्ण मंदिराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात, खिडकीत आणि भुयारात अशा प्रकारे बंकर्स आणि 'मशिन गन पोझिशन्स' तयार केल्या होत्या की, जिथे लष्कराला पाऊल ठेवणेही अशक्य व्हावे.

२.३ शस्त्रास्त्रांचा साठा: अतिरेक्यांकडे आधुनिक स्वयंचलित रायफल्स, लाइट मशिन गन्स (LMG) आणि 'रॉकेट प्रोपेल्ड ग्रेनेड्स' (RPG) चा प्रचंड साठा होता, ज्याचा अंदाज भारतीय लष्कराच्या गुप्तहेर यंत्रणांना सुरुवातीला आला नाही.

३. ५ जूनची संध्याकाळ: कमांडोजचा प्रवेश आणि 'ब्लॅक कॅट्स' (The Assault Begins)
३.१ मुख्य हल्ल्याची वेळ: ५ जून १९८४ च्या रात्री साधारण १० वाजता, सुवर्ण मंदिराच्या मुख्य दारातून (घंटाघर बाजूने) भारतीय लष्कराच्या १० व्या पॅराशूट रेजिमेंटचे (Commandos) आणि स्पेशल फ्रंटियर फोर्स (SFF) चे जवान संकुलात घुसले.

३.२ सुवर्ण मंदिराच्या पवित्रतेचे बंधन: कमांडोजवर तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी आणि लष्करी नेतृत्वाने कडक निर्बंध घातले होते की, मुख्य 'हरमंदिर साहिब' (जिथे सुवर्ण पालखी आहे) त्या मुख्य पवित्र वास्तूवर एकही गोळी झाडायची नाही. या बंधनामुळे कमांडोज उघडपणे लढू शकत नव्हते.

३.३ भीषण गोळीबार आणि अडथळे: जसे कमांडोज पांढऱ्या संगमरवरी परिक्रमेवर (पायऱ्यांवर) उतरले, तसे अंधारात लपलेल्या अतिरेक्यांनी त्यांच्यावर तिन्ही बाजूंनी गोळ्यांचा पाऊस पाडला. पहिल्याच काही मिनिटांत लष्कराचे अनेक तरुण जवान शहीद झाले.

४. ५ जूनची मध्यरात्र: अकाल तख्तसमोरील भीषण कोंडी (The Deadlock at Akal Takht)
४.१ पायदळाचे अपयश: पहिल्या आणि दुसऱ्या लाटेतील कमांडोजचे प्रयत्न अपयशी ठरले. अतिरेक्यांनी परिक्रमेच्या खाली बांधलेल्या गुप्त बंकर्समधून (ज्यांचे तोंड जमिनीच्या पातळीवर होते) सैनिकांच्या पायांवर गोळ्या झाडल्या.

४.२ गढूळ झालेली परिस्थिती: मध्यरात्री १२ ते २ च्या दरम्यान, लेफ्टनंट जनरल कुलदीपसिंग ब्रार यांनी परिस्थिती हाताबाहेर जात असल्याचे पाहिले. ब्रिटनच्या 'SAS' कडून प्रशिक्षण घेतलेले विशेष कमांडोजही अकाल तख्तच्या इमारतीपर्यंत पोहोचू शकत नव्हते, कारण तिथून आरपीजी (रॉकेट) डागले जात होते.

४.३ बख्तरबंद गाड्यांचा वापर: लष्कराने सुरुवातीला 'स्कॉट' (Scoot) नावाच्या बख्तरबंद गाड्या संकुलात आणल्या, परंतु अतिरेक्यांनी अँटी-टँक रॉकेट मारून त्या गाड्या उडवल्या. यामुळे लष्कराचे मनोबल टिकवणे कठीण झाले होते.

५. ५ जूनच्या रात्री रणगाड्यांना (Tanks) हिरवा कंदील (Entry of the Tanks)
५.१ अंतिम आणि कठीण निर्णय: ५ जूनच्या रात्री ३ च्या सुमारास, लष्करप्रमुख जनरल ए. एस. वैद्य यांच्या संमतीने आणि दिल्लीच्या राजकीय नेतृत्वाच्या आदेशाने सुवर्ण मंदिर संकुलात 'विजयांत' रणगाडे (Tanks) उतरवण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

५.२ अकाल तख्तवर तोफगोळे: ६ जूनची पहाट होण्यापूर्वी, रणगाड्यांच्या तोफांचे तोंड अकाल तख्तच्या इमारतीकडे वळवण्यात आले. लष्कराने अकाल तख्तमधील अतिरेक्यांचे बंकर्स उद्ध्वस्त करण्यासाठी थेट तोफगोळे डागण्यास सुरुवात केली.

५.३ वास्तूची हानी: या तोफगोळ्यांमुळे शिखांचे श्रद्धास्थान असलेल्या अकाल तख्तच्या ऐतिहासिक इमारतीचा दर्शनी भाग पूर्णपणे कोसळला आणि तिथे मोठी आग लागली, ज्यामुळे संघर्षाचा शेवट जवळ आला.

📊 इमोजी सारांश (Horizontal Emoji Summary for Essay)
📝 🪖 🕌 📆 🔫 💥 🛑 💣 🚜 🚨 🩸 😭 ❌ 🖤 💔 🕯� 🇮🇳 ♾️

🎨 कवितेचा एकूण इमोजी सारांश (Summary of Emojis for Poem)
🪖 🕌 💥 🔫 🩸 🚀 🚜 💣 😭 💔 🕯� 🖤 ❌ 📜 🙏 🫡 ♾️

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-05.06.2026-शुक्रवार.
===========================================