१२ जून: अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय 'राकेश शर्मा' यांचा जन्मदिन (१९४९)-1-🚀 🎂

[Atul Kaviraje]

12 TH JUNE-BIRTH OF RAKESH SHARMA, FIRST INDIAN IN SPACE (1949)
राकेश शर्मा यांचा जन्म, अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय (१९४९)

१२ जून: अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय 'राकेश शर्मा' यांचा जन्मदिन (१९४९)

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Essay)
भारतीय अंतराळ मोहिमेच्या इतिहासात १२ जून १९४९ हा सुवर्णाक्षरांनी लिहिलेला दिवस आहे, कारण याच दिवशी भारताचे पहिले अंतराळवीर राकेश शर्मा यांचा जन्म झाला. 'सोयुझ टी-११' या मोहिमेद्वारे अंतराळात पाऊल ठेवून त्यांनी इतिहास रचला आणि जगाच्या नकाशावर भारताची मान अभिमानाने उंचावली. जेव्हा तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी त्यांना विचारले, "अंतराळातून भारत कसा दिसतो?" तेव्हा त्यांनी दिलेले उत्तर "सारे जहाँ से अच्छा" आज गगनाला गवसणी घालणाऱ्या प्रत्येक भारतीयाच्या मनात गुंजत आहे. त्यांच्या याच थक्क करणाऱ्या आणि अभिमानास्पद शौर्यगाथेचा घेतलेला हा सविस्तर आढावा.

मुख्य मुद्द्यांवर आधारित सविस्तर विश्लेषण (Detailed 10-Point Analysis)

१. परिचय, बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी (Introduction & Early Life)
१.१ जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी: राकेश शर्मा यांचा जन्म १२ जून १९४९ रोजी पटियाला (पंजाब) येथे एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण अतिशय शिस्तबद्ध वातावरणात गेले. त्यांना लहानपणापासूनच आकाशातील विमाने आणि ताऱ्यांचे प्रचंड आकर्षण होते.

१.२ विमानांची आवड व शिक्षण: त्यांचे प्राथमिक शिक्षण हैदराबादच्या सेंट जॉर्जेस ग्रामर स्कूलमधून झाले. आकाशात उडणाऱ्या विमानांना पाहून आपणही एक दिवस असेच उंच भरारी घ्यायची, हे स्वप्न त्यांनी बालपणीच उराशी बाळगले होते.

१.३ एनडीए (NDA) मध्ये प्रवेश: वयाच्या १८ व्या वर्षी त्यांनी राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी (NDA) मध्ये प्रवेश घेतला. कठोर परिश्रम आणि जिद्दीच्या जोरावर १९६६ मध्ये ते 'कॅडेट' म्हणून भारतीय वायुसेनेत (IAF) दाखल झाले.

२. भारतीय वायुसेनेतील पराक्रम आणि शौर्य (Valour in the Indian Air Force)
२.१ फायटर पायलट म्हणून नियुक्ती: १९७० मध्ये राकेश शर्मा अधिकृतपणे भारतीय वायुसेनेत 'फायटर पायलट' म्हणून रुजू झाले. त्यांनी मिग (MiG) सारखी अत्यंत लढाऊ विमाने अतिशय कौशल्याने चालवली.

२.२ १९७१ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध: १९७१ च्या भारत-पाक युद्धादरम्यान त्यांनी केवळ २१ वर्षांचे असताना अनेक महत्त्वपूर्ण आणि धोकादायक मोहिमा फत्ते केल्या. शत्रूच्या हद्दीत जाऊन त्यांनी आपल्या अमोघ कौशल्याचे प्रदर्शन घडवले.

२.३ विमानांचे चाचणी पायलट (Test Pilot): युद्धानंतर त्यांनी वायुसेनेत आपली चमक कायम ठेवली. कठीण आणि नव्या विमानांची चाचणी घेणारे 'टेस्ट पायलट' म्हणून त्यांनी स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली, ज्यामुळे त्यांची गणना सर्वोत्तम वैमानिकांमध्ये होऊ लागली.

३. अंतराळ मोहिमेसाठी ऐतिहासिक निवड (The Historical Selection)
३.१ भारत-सोव्हिएत संयुक्त मोहीम: १९८२ मध्ये भारताची अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) आणि सोव्हिएत युनियन (रशिया) यांच्यात एक संयुक्त अंतराळ मोहीम आखली गेली. यासाठी भारतीय वायुसेनेच्या सर्वोत्कृष्ट वैमानिकांमधून निवड प्रक्रिया सुरू झाली.

३.२ कठोर निवड चाचण्या: तब्बल २४० उत्कृष्ट वैमानिकांमधून अत्यंत कठीण अशा शारीरिक, मानसिक आणि वैद्यकीय चाचण्या घेण्यात आल्या. या कठोर प्रक्रियेअंती केवळ राकेश शर्मा यांची अंतिम निवड झाली.

३.३ स्टार सिटीमध्ये खडतर प्रशिक्षण: निवडीनंतर राकेश शर्मा रशियातील 'स्टार सिटी' येथील युरी गागारिन कॉस्मोनाॅट ट्रेनिंग सेंटरमध्ये गेले. तिथे त्यांनी उणे तापमानात राहणे, गुरुत्वाकर्षण नसलेल्या वातावरणाचा सराव करणे आणि रशियन भाषा शिकणे यांसारखे अतिशय खडतर प्रशिक्षण पूर्ण केले.

४. अंतराळातील ती ऐतिहासिक झेप - १९८४ (The Historic Space Flight)
४.१ सोयुझ टी-११ चे प्रक्षेपण: ३ एप्रिल १९८४ रोजी कझाकस्तानमधील बैकानूर कॉस्मोड्रोमवरून 'सोयुझ टी-११' (Soyuz T-11) या अंतराळ यानाने आकाशात झेप घेतली. या यानात रशियन अंतराळवीरांसोबत राकेश शर्मा स्वार होते.

४.२ ७ दिवस, २१ तास आणि ४० मिनिटे: राकेश शर्मा यांनी अंतराळातील 'सॅल्युत-७' (Salyut 7) या अंतराळ स्थानकात एकूण ७ दिवस, २१ तास आणि ४० मिनिटे घालवले. अंतराळात जाणारे ते जगातील १३८ वे तर भारताचे पहिलेच नागरिक ठरले.

४.३ संपूर्ण देशाचा गौरव: ज्या क्षणी अंतराळ यानाने पृथ्वीची कक्षा सोडली, तो क्षण प्रत्येक भारतीयासाठी अंगावर काटा आणणारा आणि डोळ्यांत आनंदाश्रू आणणारा होता.

५. अंतराळातील वैज्ञानिक प्रयोग आणि योग साधना (Scientific Experiments & Yoga)
५.१ अंतराळात योगासने: शून्य गुरुत्वाकर्षणात (Zero Gravity) शरीरावर होणारे दुष्परिणाम आणि 'स्पेस सिकनेस' रोखण्यासाठी राकेश शर्मा यांनी अंतराळात योगासने केली. अंतराळात योग करणारे ते जगातील पहिले अंतराळवीर ठरले, ज्याला रशियन शास्त्रज्ञांनी 'बायोमेडिकल योग' नाव दिले.

५.२ वैज्ञानिक संशोधन: मोहिमेदरम्यान त्यांनी सिलिकॉन संलयन आणि जैववैद्यकीय क्षेत्राशी संबंधित अनेक महत्त्वाचे वैज्ञानिक प्रयोग केले. त्यांनी अंतराळातून भारताचे बहुमूल्य फोटो टिपले.

५.३ रिमोट सेन्सिंग फोटोग्राफी: त्यांनी केलेल्या फोटोग्राफीमुळे भारताच्या हिमालयातील हिमनद्या, नैसर्गिक साधनसंपत्ती आणि सागरी किनारपट्टीचा अभ्यास करण्यास इस्रोच्या शास्त्रज्ञांना मोठी मदत झाली.

🚀 🎂 🌟 ✈️ 🛸 🪐 🌠 🧘�♂️ 🔬 🗣� 🎶 😢 🏅 🎉 🙏 ❤️ 🇮🇳 📜 ✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-12.06.2026-शुक्रवार.
===========================================