रॉबर्ट क्लाईव्हचा मुर्शिदाबादकडे मार्च आणि प्लासीच्या युद्धाची नांदी-1-🗓️ 👣 👑

[Atul Kaviraje]

13 TH JUNE-CLIVE MARCHES TO MURSHIDABAD AGAINST SIRAJ UD-DAULA (1757)
क्लाईव्ह यांनी सिराज-उद-दौला विरोधात मुरशिदाबादकडे मार्च केला (१७५७)

Robert Clive led a march to Murshidabad against Nawab Siraj-ud-Daula, leading to the Battle of Plassey.

१३ जून: रॉबर्ट क्लाईव्हचा मुर्शिदाबादकडे मार्च आणि प्लासीच्या युद्धाची नांदी (१७५७)

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Essay)
१३ जून १७५७ हा भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत निर्णायक आणि काळा दिवस मानला जातो. याच दिवशी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा कर्नल रबर्ट क्लाईव्ह याने बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला याच्याविरुद्ध थेट युद्ध पुकारत मुर्शिदाबादकडे कूच (मार्च) केली. या एका घटनेने भारतीय उपखंडात पुढील १५० ते २०० वर्षांच्या ब्रिटिश गुलामगिरीचा पाया रचला. हा लेख या ऐतिहासिक घटनेच्या पार्श्वभूमीवर, कारस्थानांवर आणि त्याच्या दूरगामी परिणामांवर प्रकाश टाकणारा एक सखोल दस्तऐवज आहे.

मुख्य मुद्द्यांवर आधारित सविस्तर विश्लेषण (Detailed 10-Point Analysis)

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि नवाबाचे इंग्रजांशी मतभेद (Historical Background)
१.१ सिराज-उद-दौलाचा उदय: एप्रिल १७५६ मध्ये अलिवर्दी खान यांच्या निधनानंतर त्यांचा नातू सिराज-उद-दौला बंगालचा नवाब बनला. तो तरुण, बाणेदार आणि इंग्रजांच्या वाढत्या महत्त्वाकांक्षेविरुद्ध असणारा शासक होता.

१.२ फोर्ट विल्यमची तटबंदी: इंग्रजांनी नवाबाच्या परवानगीशिवाय कलकत्ता येथील फोर्ट विल्यम किल्ल्याची तटबंदी वाढवण्यास सुरुवात केली. नवाबाने याला तीव्र विरोध केला, कारण हे त्याच्या सार्वभौमत्वाला आव्हान होते.

१.३ 'ब्लॅक होल' शोकांतिका (The Black Hole Tragedy): संतापलेल्या सिराज-उद-दौलाने कलकत्त्यावर आक्रमण करून तो किल्ला जिंकला. या काळात झालेल्या एका घटनेत (ज्याला इंग्रज 'ब्लॅक होल' म्हणतात) अनेक ब्रिटिश कैद्यांचा गुदमरून मृत्यू झाल्याचा आरोप इंग्रजांनी केला, ज्यामुळे ब्रिटिशांमध्ये नवाबाविरुद्ध तीव्र असंतोष पसरला.

२. रॉबर्ट क्लाईव्हचे आगमन आणि मद्रासवरून कुमक (Arrival of Robert Clive)
२.१ कलकत्ता परत मिळवण्याचा विडा: कलकत्ता गमावल्याची बातमी मद्रास (चेन्नई) येथे पोहोचताच, ब्रिटिशांनी रबर्ट क्लाईव्ह आणि अॅडमिरल वॉटसन यांच्या नेतृत्वाखाली एक मोठे सैन्य कलकत्ता जिंकण्यासाठी पाठवले.

२.२ जानेवारी १७५७ चे पुनरागमन: जानेवारी १७५७ मध्ये क्लाईव्हने कलकत्ता पुन्हा हस्तगत केला आणि नवाबावर 'अलीनगरचा तह' लादला. या तहामुळे इंग्रजांना त्यांच्या जुन्या सवलती परत मिळाल्या, पण क्लाईव्हचे समाधान झाले नव्हते.

२.३ संपूर्ण बंगालवर वर्चस्वाचा हेतू: क्लाईव्हला कळून चुकले होते की, जोपर्यंत सिराज-उद-दौला बंगालच्या गादीवर आहे, तोपर्यंत इंग्रजांना मुक्त व्यापार आणि राजकीय वर्चस्व गाजवता येणार नाही.

३. १३ जून १७५७: मुर्शिदाबादकडे ऐतिहासिक कूच (The March on 13th June)
३.२ सैन्याची रचना: क्लाईव्हच्या सैन्यात सुमारे ९५० युरोपीय सैनिक, २,१०० भारतीय शिपाई (सेपॉय) आणि काही तोफा होत्या. नवाबाच्या ५०,००० च्या सैन्यापुढे हे सैन्य अतिशय छोटे होते, पण क्लाईव्हला त्याच्या गुप्त कारस्थानावर पूर्ण विश्वास होता.

३.३ युद्धाची अधिकृत घोषणा: १३ जून रोजी चंद्रनगर (फ्रेंचांची वसाहत) जिंकल्यानंतर क्लाईव्हने नवाबावर अलीनगरच्या तहाचा भंग केल्याचा खोटा आरोप केला आणि थेट युद्ध पुकारून नवाबाची राजधानी 'मुर्शिदाबाद' कडे सैन्य रवाना केले.

३.१ कूच करण्याचे टायमिंग: पावसाळा तोंडावर आलेला असताना क्लाईव्हने हा निर्णय घेतला, कारण त्याला माहीत होते की नवाबाचे तोफखाने उघड्यावर आहेत आणि पावसाने ते निकामी होऊ शकतात, तर इंग्रजांकडे ताडपत्रीचे संरक्षण होते.

४. मीर जाफर आणि ब्रिटिशांचे गुप्त कारस्थान (The Conspiracy with Mir Jafar)
४.१ फितुरीचे राजकारण: क्लाईव्हला माहीत होते की समोरासमोरच्या युद्धात नवाबाचा पराभव करणे कठीण आहे. म्हणून त्याने नवाबाचा मुख्य सेनापती मीर जाफर याला गाठले.

४.२ नवाबाच्या पदाचे आमिष: क्लाईव्हने मीर जाफरला गुप्त करार करून आश्वासन दिले की, जर त्याने युद्धात इंग्रजांना मदत केली (किंवा तटस्थ राहिला), तर सिराज-उद-दौलानंतर त्याला बंगालचा नवा नवाब बनवले जाईल.

४.३ जगत् शेठ आणि अमिचंद यांची भूमिका: बंगालमधील सर्वात श्रीमंत सावकार 'जगत् शेठ' आणि व्यापारी 'अमिचंद' हे देखील नवाबाच्या स्वभावाला कंटाळले होते. त्यांनीही या कारस्थानात इंग्रजांना मोठी आर्थिक आणि गुप्त मदत केली.

५. प्लासीच्या रणांगणाकडे वाटचाल (The Destination: Palashi)
५.१ भागीरथी नदी ओलांडणे: मुर्शिदाबादकडे जात असताना क्लाईव्हचे सैन्य कटवा येथे पोहोचले. तिथे २२ जून रोजी त्यांनी भागीरथी नदी ओलांडली आणि मुर्शिदाबादपासून काही अंतरावर असलेल्या 'प्लासी' (Palashi) नावाच्या गावातील आंब्याच्या बागेत (Mango Orchard) मुक्काम ठोकला.

५.२ नवाबाच्या सैन्याची हालचाल: इंग्रज चालून येत आहेत हे समजताच सिराज-उद-दौला देखील आपल्या अफाट सैन्यासह मुर्शिदाबादहून निघाला आणि प्लासी येथे इंग्रजांच्या समोर तळ ठोकला.

५.३ मानसिक युद्ध: दोन्ही सैन्ये समोरासमोर आली असली तरी, खऱ्या अर्थाने युद्ध मैदानाबाहेरच्या कारस्थानाने आधीच जिंकले गेले होते.

🗓� 👣 👑 🕸� ⚡ 🌑 🤝 🏞� 🌳 ⚔️ 🌧� 🛡� 🗡� 💥 😢 💰 🏰 🙏 📜 ✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-13.06.2026-शनिवार.
===========================================