१३ जून: ई. एम. एस. नंबूदिरिपद यांचा जन्म –2-🗓️ 🚩 👑 🔨 🗳️ 📜 🌾 ✊ ✨ 🌅 🏫 🪓

[Atul Kaviraje]

13 TH JUNE-BIRTH OF EMS NAMBOODIRIPAD, FIRST COMMUNIST CM OF INDIA (1909)
ई. एम. एस. नंबूदिरिपद यांचा जन्म, भारतातील पहिले कम्युनिस्ट मुख्यमंत्री (१९०९)

E.M.S. Namboodiripad was born on this day. He became the first Chief Minister of Kerala and was a prominent leader in the Indian communist movement.

१३ जून: ई. एम. एस. नंबूदिरिपद यांचा जन्म – भारतातील पहिल्या कम्युनिस्ट मुख्यमंत्र्यांचा उदय (१९०९)

६. शिक्षण क्षेत्रातील सुधारणा आणि 'विमोचन समरम' (Education Reforms & Backlash)
६.१ शैक्षणिक सुधारणा कायदा: ई.एम.एस. सरकारने खाजगी शाळांमधील शिक्षकांच्या पगारात आणि नोकरीत पारदर्शकता आणण्यासाठी 'शिक्षण विधेयक' (Education Bill) आणले.

६.२ धार्मिक संस्थांचा विरोध: या कायद्यामुळे ख्रिश्चन चर्च आणि नायर सर्व्हिस सोसायटी (NSS) च्या खाजगी शाळांवरील वर्चस्वाला धक्का लागला. त्यामुळे या बलाढ्य संस्थांनी सरकारविरुद्ध तीव्र आंदोलन छेडले.

६.३ 'विमोचन समरम' (Liberation Struggle): विरोधी पक्ष आणि धार्मिक संस्थांनी एकत्र येऊन सरकार पाडण्यासाठी 'विमोचन समरम' नावाचे हिंसक आंदोलन सुरू केले, ज्याला पडद्यामागून काँग्रेस आणि केंद्राचा पाठिंबा होता.

७. कलम ३५६ चा पहिला गैरवापर आणि सरकार बरखास्त (Dismissal of Government)
७.१ नेहरू सरकारचा हस्तक्षेप: केरळमधील कायदा आणि सुव्यवस्थेचे कारण पुढे करत, तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्या सरकारने एक टोकाचा निर्णय घेतला.

७.२ सरकार बरखास्त (१९५९): जुलै १९५९ मध्ये, भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ३५६ (Article 356 - राष्ट्रपती राजवट) चा वापर करून ई.एम.एस. यांचे बहुमतातले सरकार केंद्र सरकारने बरखास्त केले.

७.३ लोकशाहीवर आघात: लोकशाही मार्गाने निवडून आलेले सरकार अशा प्रकारे पाडण्याची ही भारतातील पहिलीच घटना होती, ज्यावर आजही मोठी टीका होते.

८. दुसऱ्यांदा मुख्यमंत्रिपद आणि पक्षाची फाळणी (Second Term and CPI-M)
८.१ कम्युनिस्ट पक्षातील फूट (१९६४): भारत-चीन युद्धानंतर वैचारिक मतभेदांमुळे १९६४ मध्ये कम्युनिस्ट पक्षात फूट पडली. ई.एम.एस. यांनी 'भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)' म्हणजेच माकप (CPI-M) ची निवड केली.

८.२ १९६७ चे पुनरागमन: १९६७ मध्ये ई.एम.एस. सात पक्षांची 'युनायटेड फ्रंट' आघाडी बनवून पुन्हा एकदा केरळचे मुख्यमंत्री बनले.

८.३ विकेंद्रीकरणाचा पाया: आपल्या दुसऱ्या कार्यकाळात त्यांनी सत्तेचे विकेंद्रीकरण (Decentralization) करून स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (पंचायतींना) थेट निधी देण्याची योजना आखली, जी पुढे 'केरळ मॉडेल' म्हणून प्रसिद्ध झाली.

९. एक महान लेखक, विचारवंत आणि मार्क्सवादी भाष्यकार (Intellectual & Writer)
९.१ अथांग वाङ्मय निर्मिती: ई.एम.एस. हे केवळ राजकारणी नव्हते, तर ते एक द्रष्टे लेखक होते. त्यांनी मल्याळम आणि इंग्रजी भाषेत १०० हून अधिक पुस्तके आणि हजारो लेख लिहिले.

९.२ इतिहासकार म्हणून भूमिका: त्यांचे 'केरळ: मल्याळी लोकांची मातृभूमी' (Kerala: Yesterday, Today and Tomorrow) हे पुस्तक केरळच्या सामाजिक इतिहासाचा मुख्य दस्तऐवज मानले जाते.

९.३ मार्क्सवादाचे भारतीयीकरण: त्यांनी मार्क्सवादी तत्त्वज्ञान भारतीय समाज आणि इथल्या जातीव्यवस्थेच्या संदर्भात मांडण्याचा अत्यंत महत्त्वाचा प्रयत्न केला.

१०. निष्कर्ष आणि वारसा (Conclusion & Legacy)
१०.१ १९ मार्च १९९८ रोजी अंत: वयाच्या ८८ व्या वर्षी १९ मार्च १९९८ रोजी या महान जननेत्याचे निधन झाले. शेवटच्या श्वासापर्यंत ते पक्षाचे काम आणि लिखाण करत राहिले.

१०.२ 'केरळ मॉडेल'चे जनक: आज केरळ शिक्षण, आरोग्य आणि मानवी विकास निर्देशांकात (HDI) भारतात अव्वल स्थानावर आहे, त्याचे मुख्य श्रेय ई.एम.एस. यांनी रोवलेल्या पायाला जाते.

१०.३ एक आदर्श राजकारणी: वैयक्तिक आयुष्यात कमालीची साधेपणा जपणारे आणि तत्त्वांशी कधीही तडजोड न करणारे नेते म्हणून ई.एम.एस. नंबूदिरिपद यांचे नाव भारतीय राजकीय इतिहासात नेहमीच आदराने घेतले जाईल.

लेख तळटीप (Essay Foot-Note)
टळटीप: सदर लेख हा १३ जून १९०९ रोजी जन्मलेले भारताचे महान कम्युनिस्ट नेते आणि केरळचे पहिले मुख्यमंत्री ई. एम. एस. नंबूदिरिपद यांच्या ११७ व्या जयंतीनिमित्त (१३ जून २०२६) त्यांच्या राजकीय आणि सामाजिक क्रांतीला वंदन करण्यासाठी लिहिलेला आहे. 🏛�📜 लालतारा

🗓� 🚩 👑 🔨 🗳� 📜 🌾 ✊ ✨ 🌅 🏫 🪓 😢 ✍️ 📚 🗺� 🙏 🕯� 🌹 📜 ✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-13.06.2026-शनिवार.
===========================================