अंतराळातील पहिला भारतीय तारा - विंग कमांडर राकेश शर्मा यांचा जन्म-1-🗓️ 🚀 👨‍🚀

[Atul Kaviraje]

14 TH JUNE-BIRTH OF RAKESH SHARMA – FIRST INDIAN IN SPACE (1949)
राकेश शर्मा यांचा जन्म – अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय (१९४९)

Rakesh Sharma, the first Indian citizen to travel in space, was born on this day in 1949. He flew aboard the Soviet spacecraft Soyuz T-11 in 1984.

१४ जून: अंतराळातील पहिला भारतीय तारा - विंग कमांडर राकेश शर्मा यांचा जन्म (१९४९)

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Essay)
१४ जून १९४९ हा भारताच्या वैज्ञानिक, लष्करी आणि अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासातील एक अतिशय देदीप्यमान आणि अभिमानास्पद दिवस आहे. याच दिवशी पंजाबमधील पटियाला येथे एका अशा बालकाचा जन्म झाला, ज्याने पुढे जाऊन अनंत आकाशाला गवसणी घातली आणि अंतराळात (Space) पाऊल ठेवणारा पहिली भारतीय व्यक्ती बनण्याचा ऐतिहासिक बहुमान मिळवला. हे नाव म्हणजेच विंग कमांडर राकेश शर्मा (Rakesh Sharma). ३ एप्रिल १९८४ रोजी सोव्हिएत युनियनच्या 'सोयुझ टी-११' (Soyuz T-11) या अंतराळ मोहिमेद्वारे त्यांनी अवकाशात झेप घेतली. अंतराळातून तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना त्यांनी दिलेले "सारे जहाँ से अच्छा, हिन्दोस्ताँ हमारा" हे उत्तर आजही प्रत्येक भारतीयाच्या अंगावर रोमांच उभे करते. त्यांच्या या अविस्मरणीय आणि प्रेरणादायी प्रवासाचे केलेले हे सविस्तर विश्लेषण.

मुख्य मुद्द्यांवर आधारित सविस्तर विश्लेषण (Detailed 10-Point Analysis)

१. सुरुवातीचे जीवन, शिक्षण आणि उडण्याची आवड (Early Life & Education)
१.१ पटियाला येथे जन्म: राकेश शर्मा यांचा जन्म एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण हैदराबादच्या सेंट जॉर्जेस ग्रामर स्कूलमध्ये झाले.

१.२ लढाऊ विमानांचे आकर्षण: बालपणापासूनच त्यांना आकाशात उडणाऱ्या विमानांचे प्रचंड आकर्षण होते. विमाने पाहताना ते तासन्तास आकाशाकडे डोळे लावून बसायचे.

१.३ एनडीए (NDA) मध्ये प्रवेश: त्यांनी आपले उच्च शिक्षण उस्मानिया विद्यापीठातून पूर्ण केले आणि वयाच्या अवघ्या १८ व्या वर्षी भारतीय हवाई दलाचे (IAF) स्वप्न उराशी बाळगून 'नॅशनल डिफेन्स अकॅडमी' (NDA) मध्ये प्रवेश मिळवला.

२. भारतीय हवाई दलातील शौर्य आणि १९७१ चे युद्ध (Valiant Air Force Career)
२.१ पायलट म्हणून नियुक्ती: १९७० मध्ये ते अधिकृतपणे भारतीय हवाई दलात लढाऊ वैमानिक (Fighter Pilot) म्हणून सामील झाले. अत्यंत कमी वयात त्यांनी कठीण विमाने उडवण्यात प्राविण्य मिळवले.

२.२ १९७१ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध: अवघ्या २१-२२ वर्षांचे असताना राकेश शर्मा यांनी १९७१ च्या भारत-पाक युद्धात मिग-२१ (MiG-21) लढाऊ विमान चालवून शत्रूच्या छावणीवर अनेक यशस्वी हल्ले केले. या युद्धातील त्यांच्या शौर्याने त्यांच्यातील उत्कृष्ट पायलटची ओळख करून दिली.

२.३ टेस्ट पायलट म्हणून काम: युद्धानंतर त्यांनी हवाई दलात 'टेस्ट पायलट' (Test Pilot) म्हणून काम सुरू केले, जिथे नव्या विमानांची चाचणी घेण्याचे अत्यंत जोखमीचे काम ते करत असत.

३. 'इंटरकॉसमॉस' मोहीम आणि निवड प्रक्रिया (The Intercosmos Selection)
३.१ भारत-सोव्हिएत संयुक्त मोहीम: १९८२ मध्ये इस्रो (ISRO) आणि सोव्हिएत युनियनच्या 'इंटरकॉसमॉस' (Intercosmos) अंतराळ कार्यक्रमांतर्गत एका भारतीय व्यक्तीला अंतराळात पाठवण्याचा ऐतिहासिक निर्णय झाला.

३.२ २०-२४० जणांमधून निवड: या मोहिमेसाठी हवाई दलातील २४० अव्वल वैमानिकांची चाचणी घेण्यात आली. अत्यंत कठीण शारीरिक, मानसिक आणि वैद्यकीय चाचण्यांनंतर अंतिम दोन नावांमध्ये राकेश शर्मा आणि रवीश मल्होत्रा यांची निवड झाली.

३.३ अंतिम निवड: कठोर प्रशिक्षणातील त्यांची कामगिरी पाहून राकेश शर्मा यांची मुख्य अंतराळवीर (Cosmonaut) म्हणून तर रवीश मल्होत्रा यांची 'बॅकअप' अंतराळवीर म्हणून अधिकृत निवड झाली.

४. रशियातील खडतर प्रशिक्षण आणि स्टार सिटी (Training at Star City)
४.१ 'स्टार सिटी' मध्ये आगमन: प्रशिक्षणासाठी राकेश शर्मा यांना मॉस्कोजवळील 'स्टार सिटी' (Star City) येथील युरी गागारिन कॉस्मोनाॅट ट्रेनिंग सेंटरमध्ये पाठवण्यात आले.

४.२ रशियन भाषेवर प्रभूत्व: तिथे गेल्यानंतर सर्वात मोठे आव्हान रशियन भाषा शिकण्याचे होते, कारण सर्व उपकरणे आणि सूचना रशियन भाषेत होत्या. राकेश शर्मा यांनी अवघ्या काही महिन्यांत रशियन भाषेवर पूर्ण प्रभूत्व मिळवले.

४.३ शून्य गुरुत्वाकर्षणाचा सराव: उणे तापमानात राहणे, गुरुत्वाकर्षण नसलेल्या (Zero Gravity) खोलीत तासन्तास घालवणे आणि फिरत्या यंत्रावर (Centrifuge) शरीराचा समतोल राखणे, असे अत्यंत क्लिष्ट प्रशिक्षण त्यांनी पूर्ण केले.

५. ३ एप्रिल १९८४: अंतराळात ऐतिहासिक झेप (The Historic Launch)
५.१ सोयुझ टी-११ चे उड्डाण: ३ एप्रिल १९८४ रोजी कझाकस्तानच्या बैकोनूर कॉस्मोड्रोमवरून 'सोयुझ टी-११' (Soyuz T-11) या अंतराळ यानाने दोन रशियन अंतराळवीर (युरी मालिशेव्ह आणि गेन्नाडी स्त्रेकालोव्ह) यांच्यासोबत राकेश शर्मा यांनी अंतराळात झेप घेतली.

५.२ भारत जगातील १४ वा देश: या उड्डाणासोबतच अंतराळात माणूस पाठवणारा भारत हा जगातील १४ वा देश बनला, तर राकेश शर्मा हे जगातील १३८ वे अंतराळवीर ठरले.

५.३ सॅल्युत-७ स्पेस स्टेशन: हे यान यशस्वीरित्या पृथ्वीच्या कक्षेत फिरणाऱ्या 'सॅल्युत-७' (Salyut-7) या सोव्हिएत स्पेस स्टेशनशी जोडले गेले, जिथे त्यांनी पुढील काही दिवस घालवले.

🗓� 🚀 👨�🚀 🌌 ✈️ 🎖� 💥 🌏 ❄️ 🌟 🧪 🧘�♂️ 🗣� 🇮🇳 ❤️ 🏅 📚 🙏 🌸 🌹 📜 ✨

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-14.06.2026-रविवार.
===========================================