भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे आद्यजनक-आद्यक्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म-2

[Atul Kaviraje]

14 TH JUNE-BIRTH OF VASUDEV BALWANT PHADKE – REVOLUTIONARY FREEDOM FIGHTER (1845)
वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म – क्रांतिकारक स्वातंत्र्यसैनिक (१८४५)

Vasudev Balwant Phadke, a revolutionary freedom fighter, was born on this day in 1845. He is considered one of the earliest leaders of the Indian independence movement.

१४ जून: भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे आद्यजनक - आद्यक्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म (१८४५)

६. सरकारी खजिन्यांवर दरोडे आणि इंग्रजांना आव्हान (Raids on British Treasuries)
६.१ निधीची गरज: सैन्यासाठी शस्त्रे आणि गरिबांना अन्न पुरवण्यासाठी मोठ्या निधीची गरज होती. म्हणून फडके यांनी श्रीमंत सावकार आणि ब्रिटिश सरकारी खजिन्यांवर छापे मारण्यास सुरुवात केली.

६.२ धामारी आणि लोणीचे दरोडे: त्यांनी पुण्याजवळील धामारी, लोणी, आणि खेड येथील सरकारी महसूल लुटला. विशेष म्हणजे, लुटलेल्या पैशातील एकही रूपया त्यांनी स्वतःसाठी वापरला नाही; सर्व पैसा गरिबांमध्ये धान्याच्या रूपात वाटला.

६.३ इंग्रज सरकार हादरले: या छाप्यांमुळे मुंबईचा गव्हर्नर रिचर्ड टेम्पल आणि संपूर्ण ब्रिटिश प्रशासन हादरून गेले. पुण्याच्या डोंगरी भागात ब्रिटिशांचे नियंत्रण पार संपले होते.

७. जाहीरनामा आणि वासुदेव यांच्यावर बक्षीस (The Manifesto and Reward)
७.१ ऐतिहासिक जाहीरनामा: १८७९ मध्ये फडके यांनी पुण्याच्या भिंतींवर एक क्रांतिकारी जाहीरनामा (Manifesto) लावला. त्यात त्यांनी चेतावणी दिली की, "जर इंग्रजांनी आर्थिक शोषण थांबवले नाही आणि दुष्काळग्रस्तांना मदत केली नाही, तर आम्ही एकाच वेळी सर्व ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना कंठस्नान घालू."

७.२ ५,००० रुपयांचे बक्षीस: चिडलेल्या ब्रिटिश सरकारने वासुदेव बळवंत फडके यांना जिवंत किंवा मृत पकडून देणाऱ्यास ५,००० रुपयांचे (त्या काळातील अवाढव्य रक्कम) बक्षीस जाहीर केले.

७.३ फडके यांचे प्रति-आव्हान: वासुदेव यांनी याला सडेतोड उत्तर देत मुंबईच्या गव्हर्नरचे डोके कापून आणणाऱ्यास १०,००० रुपयांचे बक्षीस जाहीर करणारे फलक पुण्यात लावले, ज्यामुळे त्यांचा करारी बाणा सिद्ध झाला.

८. फितुरी आणि गाणगापूर येथील अटक (The Betrayal and Arrest)
८.१ दौलतराव नाईक यांचा मृत्यू: एका चकमकीत त्यांचे खंदे समर्थक दौलतराव नाईक शहीद झाले, ज्यामुळे त्यांच्या सैन्याला मोठा धक्का बसला.

८.२ दक्षिण भारतात मदतीचा प्रयत्न: सैन्याची पुनर्रचना करण्यासाठी फडके हे गाणगापूर (कर्नाटक) आणि हैदराबादच्या निजामाच्या भागात गेले, जेणेकरून तिथे रोहिल्यांची मदत घेता येईल.

८.३ २० जुलै १८७९ ची ती काळी रात्र: एका देशद्रोही फितुराने इंग्रजांना त्यांच्या ठाण्याची माहिती दिली. मेजर डॅनियल या ब्रिटिश अधिकाऱ्याने २० जुलै १८७९ च्या रात्री विजापूर जवळील कलदगी येथे एका बौद्ध विहारात झोपलेले असताना वासुदेव बळवंत फडके यांना दगाफटका करून अटक केले.

९. खटला, जन्मठेप आणि एडनच्या तुरुंगातील छळ (Trial and Exile to Aden)
९.१ पुण्यात ऐतिहासिक खटला: त्यांच्यावर पुण्याच्या न्यायालयात राजद्रोहाचा खटला चालवण्यात आला. भारताचे थोर वकील सार्वजनिक काका यांनी कोणतीही फी न घेता न्यायालयात फडके यांची बाजू मांडली.

९.२ काळ्या पाण्याची शिक्षा: त्यांच्या लोकप्रियतेमुळे भारतात ठेवल्यास पुन्हा बंड होईल या भीतीने इंग्रजांनी त्यांना अरबी समुद्रापलीकडे असलेल्या येमेन देशातील 'एडन' (Aden) च्या भयंकर तुरुंगात काळ्या पाण्याची शिक्षा सुनावली.

९.३ तुरुंगातून पळ काढण्याचा धाडस: एडनच्या तुरुंगात असतानाही त्यांनी १३ ऑक्टोबर १८८० रोजी तुरुंगाची भिंत तोडून पळ काढला. मात्र, अनोळखी प्रदेशामुळे काही मैल गेल्यावर इंग्रजांनी त्यांना पुन्हा पकडले आणि अमानुष छळ केला.

१०. निष्कर्ष, हौतात्म्य आणि वारसा (Conclusion & Legacy)
१०.१ १७ फेब्रुवारी १८८३: अंतिम श्वास: तुरुंगातील छळ, एकाकीपणा आणि क्षयरोगामुळे (TB) वयाच्या अवघ्या ३७ व्या वर्षी १७ फेब्रुवारी १८८३ रोजी या महान आद्यक्रांतिकारकाने मातृभूमीसाठी अंतिम श्वास घेतला.

१०.२ क्रांतीची मशाल पेटवली: वासुदेव बळवंत फडके यांचा लढा अयशस्वी वाटला तरी त्यांनी लावलेली ही क्रांतीची ठिणगी पुढे चापेकर बंधू, स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्यासाठी दीपस्तंभ ठरली.

१०.३ १८१ व्या जयंतीनिमित्त वंदन: आज १४ जून २०२६ रोजी आद्यक्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांच्या १८१ व्या जयंतीनिमित्त (१८४५-२०२६) संपूर्ण देश त्यांच्या या अजोड, निस्वार्थी आणि सशस्त्र क्रांतीच्या शौर्याला मानाचा मुजरा करतो.

लेख तळटीप (Essay Foot-Note)
टळटीप: सदर लेख हा १४ जून १८४५ रोजी जन्मलेले भारताचे आद्यक्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांच्या १८१ व्या जयंतीनिमित्त (१४ जून २०२६) त्यांच्या देशाप्रती असलेल्या अथांग आणि सशस्त्र क्रांतीच्या बलिदानाला वंदन करण्यासाठी लिहिलेला आहे. 🏛�📜⚔️

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-14.06.2026-रविवार.
===========================================