कॉंग्रेस सर्वात मोठ्या पक्ष म्हणून उदयास-1-⏳ 🌪️ 🗳️ 🤔 🇮🇳 💔 🕯️ 🗳️ 🗓️ 📜

[Atul Kaviraje]

18 TH JUNE-CONGRESS EMERGES AS LARGEST PARTY (1991)
कॉंग्रेस सर्वात मोठ्या पक्ष म्हणून उदयास (१९९१)

In the 1991 general elections, the Indian National Congress emerged as the largest party in the Lok Sabha, though it did not achieve an absolute majority.

भाग १: सविस्तर मराठी लेख (Detailed Marathi Essay)

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Essay)
१८ जून १९९१ हा भारताच्या राजकीय इतिहासातील एक अत्यंत अभूतपूर्व आणि कलाटणी देणारा दिवस आहे. या दिवशी १९९१ च्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणुकांचे निकाल जाहीर झाले, ज्यामध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (Indian National Congress) हा संसदेत सर्वात मोठा पक्ष म्हणून उदयास आला. ही निवडणूक भारताच्या इतिहासातील सर्वात नाट्यमय आणि शोकाकुल वातावरणात पार पडली होती, कारण मतदानाच्या दोन टप्प्यांच्या दरम्यानच माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांची क्रूर हत्या झाली होती. संपूर्ण बहुमताचा आकडा गाठता आला नसला तरी, काँग्रेसने नरसिंह राव यांच्या नेतृत्वाखाली सरकार स्थापन केले, ज्याने पुढे भारताचे आर्थिक चित्र बदलून टाकले. प्रस्तुत लेखात या ऐतिहासिक निवडणुकीचे विविध पैलू आणि भारताच्या राजकारणावरील त्याच्या प्रभावाचे सविस्तर विश्लेषण केले आहे.

१. १९९१ च्या निवडणुकांची पार्श्वभूमी (The Background of 1991 Elections)
राजकीय अस्थिरता: १९८९ ते १९९१ हा काळ भारतासाठी प्रचंड राजकीय अस्थिरतेचा होता. व्ही. पी. सिंग आणि चंद्रशेखर यांची सरकारे अल्पावधीतच कोसळली होती.

मंडळ-कमंडलचे राजकारण: देशामध्ये एका बाजूला मंडल आयोगाच्या आरक्षणाचे आंदोलन आणि दुसऱ्या बाजूला रामजन्मभूमी रथयात्रेमुळे धार्मिक-सामाजिक वातावरण ढवळून निघाले होते.

मध्यावधी निवडणुका: राजकीय कोंडी फुटत नसल्याने देश अल्पवधीतच पुन्हा एकदा मध्यावधी लोकसभा निवडणुकांना सामोरा जात होता.

२. राजीव गांधींची हत्या आणि देशावर कोसळलेला आघात (The Assassination of Rajiv Gandhi)
२१ मे १९९१ ची काळी रात्र: तामिळनाडूतील श्रीपेरंबुदूर येथे एका निवडणूक रॅलीदरम्यान 'एलटीटीई' (LTTE) च्या आत्मघातकी हल्लेखोराने काँग्रेस अध्यक्ष राजीव गांधी यांची हत्या केली.

निवडणुका स्थगित: पहिल्या टप्प्याचे मतदान झाले होते, परंतु या धक्कादायक घटनेमुळे उर्वरित टप्प्यांचे मतदान जून महिन्यापर्यंत पुढे ढकलण्यात आले.

सहानुभूतीची लाट: राजीव गांधी यांच्या अचानक जाण्याने देशभरात शोककळा पसरली आणि काँग्रेस पक्षाच्या बाजूने एक सुप्त सहानुभूतीची लाट निर्माण झाली.

३. १८ जून १९९१: निवडणूक निकाल आणि काँग्रेसचे यश (The Election Results)
सर्वात मोठा पक्ष: १८ जून रोजी मतमोजणीचे चित्र स्पष्ट झाले तेव्हा ५२१ जागांपैकी काँग्रेसने २३२ जागा जिंकून सर्वात मोठ्या पक्षाचे स्थान मिळवले.

बहुमताचा अभाव: सरकार स्थापन करण्यासाठी लागणारा २७२ चा जादूचा आकडा काँग्रेसला गाठता आला नाही, त्यामुळे हे एक अल्पमतातील सरकार ठरणार होते.

इतर पक्षांची स्थिती: भाजप (BJP) १२० जागा जिंकून मुख्य विरोधी पक्ष बनला, तर डावे आणि जनता दलाला संमिश्र यश मिळाले.

४. पी. व्ही. नरसिंह राव यांचा उदय (The Rise of P. V. Narasimha Rao)
नेतृत्वाचा शोध: राजीव गांधींनंतर पक्षाची धुरा कोणाकडे द्यायची, असा प्रश्न निर्माण झाला. सोनिया गांधी यांनी राजकारणात येण्यास नकार दिला होता.

अनपेक्षित निवड: आंध्र प्रदेशचे ज्येष्ठ नेते पी. व्ही. नरसिंह राव, जे राजकारणातून संन्यास घेण्याच्या विचारात होते, त्यांची काँग्रेस संसदीय दलाचे नेते म्हणून एकमताने निवड झाली.

पहिले दाक्षिणात्य पंतप्रधान: राव हे भारताचे पंतप्रधान बनणारे दक्षिण भारतातील पहिले नेते ठरले.

५. अल्पमतातील सरकार आणि आघाडीचे राजकारण (Minority Government & Coalition Politics)
बाह्य पाठिंबा: बहुमत नसतानाही नरसिंह राव यांनी अत्यंत चाणाक्षपणे इतर प्रादेशिक पक्ष आणि डाव्या पक्षांच्या अप्रत्यक्ष पाठिंब्याने सरकार स्थापन केले.

संसदेत टिकून राहण्याचे कसब: या सरकारने विरोधी पक्षांना सोबत घेऊन पाच वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण केला, जो भारताच्या राजकारणातील एक चमत्कार मानला जातो.

चाणक्य नीती: नरसिंह राव यांच्या राजकीय कौशल्यामुळे आणि विरोधकांमध्ये फूट पाडण्याच्या क्षमतेमुळे या सरकारला 'स्थिर सरकार' म्हणून चालवणे शक्य झाले.

लेखाचा इमोजी सारांश (Emoji Summary of the Essay)
🗳� 🗓� 🏛� 🇮🇳 💔 📈 🤝 💼 🌍 🏅

कवितेचा एकूण ३५ इमोजींचा एकत्रित सारांश (Total 35 Emojis Summary)
⏳ 🌪� 🗳� 🤔 🇮🇳 💔 🕯� 🗳� 🗓� 📜 🏛� 📈 ❌ 👑 🗺� 👤 🧠 🏛� ⚓ 🤝 💰 🧮 🔓 🚀 🌍 🔑 🏭 📈 🇮🇳 ✨ 🕊� 🌅 📖 ⚓ 🛐

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-18.06.2026-गुरुवार.
===========================================