एसएनडीटी महिला विद्यापीठ:-1-🏡 🌟 🗓️ 🏛️ 🇮🇳 ✊ 🚶 😤 ⛓️ ✨ 🇯🇵 🤝 🧑‍🤝‍🧑 📚

[Atul Kaviraje]

20 TH JUNE-SNDT WOMEN'S UNIVERSITY ESTABLISHED (1916)
एसएनडीटी महिला विद्यापीठाची स्थापना (१९१६)

On June 20, 1916, the Shreemati Nathibai Damodar Thackersey Women's University (SNDT) was established in Pune. It was the first women's university in India, dedicated to empowering women through education and fostering gender equality.

🏛� लेख प्रस्तावना (Lekh Prastavana)
२० जून १९१६ हा भारताच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक इतिहासातील एक क्रांतीकारी आणि सुवर्णमय मैलाचा दगड आहे. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला भारतात महिलांच्या शिक्षणाची स्थिती अत्यंत दयनीय होती. बालविवाह, पडदा पद्धत आणि सामाजिक बंधनांमुळे स्त्री केवळ चूल आणि मूल यातच अडकून पडली होती. अशा अंधारमय कालखंडात महिलांना उच्च शिक्षणाची कवाडे खुली करून देण्यासाठी आणि त्यांना आत्मसन्मानाने जगण्याचे बळ देण्यासाठी २० जून १९१६ रोजी 'श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठाची' (SNDT Women's University) स्थापना करण्यात आली. महान समाजसुधारक महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांच्या अथांग त्यागातून उभे राहिलेले हे भारतातील आणि संपूर्ण दक्षिण आशियातील पहिले महिला विद्यापीठ ठरले. हा लेख या ऐतिहासिक संस्थेच्या स्थापनेचा, तिच्या संघर्षाचा आणि स्त्री सक्षमीकरणातील तिच्या अतुलनीय वाटा याचा सखोल वेध घेतो.

📜 एसएनडीटी महिला विद्यापीठ: स्त्री सक्षमीकरणाची गंगोत्री आणि शैक्षणिक क्रांतीचा पाया (१९१६)

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि महर्षी अण्णासाहेब कर्वे यांचा संकल्प
अ. स्त्रियांच्या दयनीय स्थितीची जाणीव
१९ व्या आणि २० व्या शतकाच्या संधिकालात भारतीय समाजात स्त्री ही चहूबाजूंनी शोषित होती. विधवांचे जगणे तर नरकयातनेसारखे होते. महान समाजसुधारक महर्षी धोंडो केशव कर्वे (अण्णासाहेब कर्वे) यांनी ही सामाजिक वेदना जवळून पाहिली होती.

ब. हिंगणे स्त्री शिक्षण संस्थेचा पाया
महिलांचा उद्धार केवळ आणि केवळ शिक्षणानेच होऊ शकतो, यावर कर्वे यांचा ठाम विश्वास होता. त्यांनी पुण्याजवळील हडिंगणे येथे विधवा आणि अनाथ मुलींसाठी एक आश्रम आणि शाळा सुरू केली. हाच पुढे चालून एका मोठ्या विद्यापीठाचा पाया ठरणार होता.

क. जपानच्या महिला विद्यापीठाची प्रेरणा
१९१५ मध्ये महर्षी कर्वे यांच्या वाचनात जपानमधील 'महिला विद्यापीठाची' (Japan Women's University) एक पुस्तिका आली. या पुस्तिकेने त्यांना प्रेरित केले. जर जपानमध्ये महिलांसाठी स्वतंत्र विद्यापीठ असू शकते, तर भारतात का नाही? या विचाराने त्यांनी भारतात अशाच विद्यापीठाची स्थापना करण्याचा दृढ संकल्प केला.

२. २० जून १९१६: ऐतिहासिक स्थापना आणि सुरुवातीचा संघर्ष
अ. विद्यापीठाची अधिकृत घोषणा
अनेक अडचणींवर आणि समाजाच्या विरोधावर मात करत, महर्षी कर्वे यांनी २० जून १९१६ रोजी पुण्यात 'महिला विद्यापीठाची' अधिकृत स्थापना केली. सुरुवातीला या विद्यापीठात केवळ ५ विद्यार्थिनींनी प्रवेश घेतला होता.

ब. सरकारी आणि सामाजिक विरोध
ब्रिटीश सरकारने या विद्यापीठाला अधिकृत मान्यता देण्यास नकार दिला. तसेच, तत्कालीन सनातनी समाजाने महर्षी कर्वे यांच्यावर प्रचंड टीका केली. परंतु, कर्वे यांनी कोणत्याही विरोधाची पर्वा न करता आपले काम सुरू ठेवले.

क. मातृभाषेतून उच्च शिक्षणाचा आग्रह
या विद्यापीठाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे शिक्षणाचे माध्यम इंग्रजीऐवजी मराठी आणि इतर प्रादेशिक भाषा ठेवण्यात आले होते. स्त्रियांना घरगुती जबाबदाऱ्या सांभाळून सहज शिकता यावे, असा अभ्यासक्रम तयार करण्यात आला होता.

३. विठ्ठलदास ठाकरसी यांचे ऐतिहासिक दान आणि 'एसएनडीटी' नामकरण
अ. आर्थिक टंचाईचे सावट
विद्यापीठ सुरू झाले तरी त्याला चालवण्यासाठी प्रचंड पैशांची गरज होती. महर्षी कर्वे स्वतः झोळी घेऊन लोकांकडून पैशांची मदत मागत फिरत असत.

ब. सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांचे मोलाचे योगदान
मुंबईतील प्रसिद्ध उद्योगपती आणि दानशूर व्यक्तिमत्त्व सर विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी महर्षी कर्वे यांच्या या पवित्र कार्याने प्रभावित होऊन विद्यापीठाला तब्बल १५ लाख रुपयांची भरघोस देणगी दिली. १९२० च्या दशकात ही रक्कम एका अथांग निधीसारखी होती.

क. आईच्या स्मृतीप्रित्यर्थ नाव
सर विठ्ठलदास यांनी ही देणगी त्यांच्या मातोश्री 'श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी' यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ दिली होती. म्हणूनच या विद्यापीठाचे नाव बदलून 'श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (SNDT) महिला विद्यापीठ' असे ठेवण्यात आले.

४. विद्यापीठाचे मुंबईत स्थलांतर आणि विस्तार
अ. मध्यवर्ती केंद्राची गरज
विद्यापीठाचे कार्य अधिक व्यापक करण्यासाठी आणि जास्तीत जास्त महिलांपर्यंत पोहोचण्यासाठी १९३६ मध्ये या विद्यापीठाचे मुख्य केंद्र (Headquarters) पुण्याहून मुंबईत चर्चगेट येथे हलवण्यात आले.

ब. मुंबई, पुणे आणि जुहू कॅम्पस
आज एसएनडीटी विद्यापीठाचे तीन मुख्य कॅम्पस आहेत. मुंबईतील चर्चगेट, सांताक्रूझ (जुहू) आणि पुण्यातील कर्वे रोड. या तीनही ठिकाणी हजारो मुली आधुनिक शिक्षण घेत आहेत.

क. इतर राज्यांमध्ये विस्तार
केवळ महाराष्ट्रच नव्हे, तर गुजरात, गोवा या राज्यांमधील अनेक महाविद्यालये देखील या विद्यापीठाशी जोडली गेली, ज्यामुळे पश्चिम भारतातील महिला शिक्षणाचे हे सर्वात मोठे केंद्र बनले.

📊 POEM EMOJI SUMMARY (TOTAL 35 EMOJIS)
🏡 🌟 🗓� 🏛� 🇮🇳 ✊ 🚶 😤 ⛓️ ✨ 🇯🇵 🤝 🧑�🤝�🧑 📚 📝 💰 💎 🤱 👑 📈 🌸 💪 🏢 🌐 🦅 💻 🧪 🏆 👑 😊 🏛� 🌊 👩�🎓 🙏 🇮🇳

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-20.06.2026-शनिवार.
===========================================