भारताचे चौथे राष्ट्रपती व्ही. व्ही. गिरी यांचे निधन - एका महान पर्वाचा अस्त-1-👤

[Atul Kaviraje]

24 TH JUNE-DEATH OF V.V. GIRI, 4TH PRESIDENT OF INDIA (1980)
भारताचे चौथे राष्ट्रपती व्ही. व्ही. गिरी यांचे निधन (१९८०)

On June 24, 1980, V.V. Giri, the 4th President of India, passed away. He served as President from 1969 to 1974 and was known for his contributions to labor welfare.

भाग १: लेख प्रस्तावना (Lekh Prastavana)
प्रस्तावना: हा लेख भारताचे चौथे राष्ट्रपती आणि महान कामगार नेते वराहगिरी व्यंकट गिरी (V. V. Giri) यांच्या जीवनप्रवासावर आणि २४ जून १९८० रोजी झालेल्या त्यांच्या निधनावर आधारित आहे. व्ही. व्ही. गिरी हे भारताच्या राजकीय इतिहासातील असे व्यक्तिमत्त्व होते, ज्यांनी कामगार चळवळीतून थेट देशाच्या सर्वोच्च राष्ट्रपती पदापर्यंतचा प्रवास केला. प्रस्तुत लेखात त्यांच्या ऐतिहासिक कारकिर्दीचे, १९६९ च्या वादळी राष्ट्रपती निवडणुकीचे आणि त्यांच्या महान योगदानाचे १० मुख्य मुद्द्यांच्या आधारे सविस्तर आणि विश्लेषणात्मक विवेचन केले आहे.

भारताचे चौथे राष्ट्रपती व्ही. व्ही. गिरी यांचे निधन (१९८०): एका महान पर्वाचा अस्त

१. सुरुवातीचे जीवन आणि स्वातंत्र्यलढ्यात सहभाग (Early Life & Freedom Struggle)
अ) जन्म आणि शिक्षण: वराहगिरी व्यंकट गिरी यांचा जन्म १० ऑगस्ट १८९४ रोजी ओडिशातील ब्रह्मपूर येथे एका तेलगू भाषिक कुटुंबात झाला. त्यांनी आयर्लंडमध्ये कायद्याचे (Law) उच्च शिक्षण घेतले.

ब) आयर्लंडमधील राजकीय प्रभाव: आयर्लंडमध्ये असताना त्यांनी तेथील 'सिन फेन' (Sinn Féin) चळवळीत भाग घेतला, ज्यामुळे त्यांना तिथून निष्कासित करण्यात आले. भारतात परतल्यावर त्यांनी स्वतःला स्वातंत्र्यलढ्यात झोकून दिले.

क) असहकार आणि भारत छोडो आंदोलन: गांधीजींच्या विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी असहकार आंदोलन आणि पुढे १९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला, ज्यासाठी त्यांना तुरुंगवासही सोसावा लागला.

२. भारतातील कामगार चळवळीचे जनक (Pioneer of Labor Movement)
अ) कामगारांचे कैवारी: व्ही. व्ही. गिरी हे केवळ राजकारणी नव्हते, तर ते भारताच्या कामगार चळवळीचे खंदे पाठीराखे होते. त्यांनी ऑल इंडिया रेल्वेमेन्स फेडरेशनची (AIRF) स्थापना करण्यात मोठी भूमिका बजावली.

ब) आयटक (AITUC) चे अध्यक्ष: ते दोन वेळा 'ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस'चे (AITUC) अध्यक्ष म्हणून निवडून आले. कामगारांचे हक्क आणि त्यांना योग्य वेतन मिळावे यासाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला.

क) आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रतिनिधित्व: त्यांनी जिनिव्हा येथील आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेच्या (ILO) परिषदेत भारतीय कामगारांचे प्रतिनिधित्व केले आणि कामगार कल्याणासाठी जागतिक दर्जाची धोरणे भारतात राबवण्याचा आग्रह धरला.

३. स्वातंत्र्यपूर्व व स्वातंत्र्योत्तर काळातील राजकीय पदे (Political Career)
अ) मद्रास प्रांतात मंत्री: १९३७ च्या प्रांतीय निवडणुकीनंतर मद्रास प्रांतात सी. राजगोपालाचारी यांच्या सरकारमध्ये त्यांनी कामगार आणि उद्योग मंत्री म्हणून यशस्वी कार्यभार सांभाळला.

ब) देशाचे पहिले कामगार मंत्री: स्वातंत्र्यानंतर १९५२ मध्ये जवाहरलाल नेहरू यांच्या पहिल्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात ते भारताचे कामगार मंत्री बनले.

क) राज्यपालांची कारकीर्द: त्यांनी उत्तर प्रदेश, केरळ आणि म्हैसूर (कर्नाटक) या राज्यांचे राज्यपाल म्हणून अत्यंत प्रतिष्ठेने आणि कार्यक्षमतेने काम केले.

४. उपराष्ट्रपती ते प्रभारी राष्ट्रपती प्रवास (Vice President to Acting President)
अ) उपराष्ट्रपती पदी निवड: १९६७ मध्ये डॉ. झाकीर हुसेन राष्ट्रपती असताना व्ही. व्ही. गिरी यांची भारताचे तिसरे उपराष्ट्रपती म्हणून निवड झाली.

ब) अचानक आलेली जबाबदारी: ३ मे १९६९ रोजी तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. झाकीर हुसेन यांचे अचानक निधन झाले. त्यामुळे संविधानानुसार उपराष्ट्रपती व्ही. व्ही. गिरी यांच्याकडे भारताचे 'प्रभारी राष्ट्रपती' म्हणून जबाबदारी आली.

क) पदाचा राजीनामा: राष्ट्रपती पदाची आगामी निवडणूक लढवण्यासाठी त्यांनी प्रभारी राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपती अशा दोन्ही पदांचा राजीनामा देऊन एक ऐतिहासिक धाडस दाखवले.

५. १९६९ ची ऐतिहासिक आणि वादळी राष्ट्रपती निवडणूक (The Historic 1969 Election)
अ) काँग्रेसमधील अंतर्गत संघर्ष: ही निवडणूक भारतीय राजकारणाला कलाटणी देणारी ठरली. काँग्रेसच्या सिंडिकेट गटाने नीलम संजीव रेड्डी यांना अधिकृत उमेदवार घोषित केले, तर पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी त्यांना विरोध केला.

ब) अंतरात्म्याचा आवाज (Conscience Vote): इंदिरा गांधी यांनी व्ही. व्ही. गिरी यांना अपक्ष उमेदवार म्हणून उभे राहण्यास प्रोत्साहन दिले आणि काँग्रेस खासदारांना "आपल्या अंतरात्म्याच्या आवाजानुसार" मतदान करण्याचे आवाहन केले.

क) अपक्ष उमेदवाराचा विजय: भारतीय इतिहासात पहिल्या आणि एकमेव वेळी, अधिकृत पक्षाचा पाठिंबा नसतानाही एका अपक्ष उमेदवाराने (व्ही. व्ही. गिरी) काँग्रेसच्या अधिकृत उमेदवाराचा पराभव केला.

लेखाचा इमोजी सारांश (Lekh Emoji Summary)
🏛� 👤 🛠� 📜 🇮🇳 🗳� 🤝 📝 🎖� 💔 ⏳ 🛐 ⚖️ 📚 💯

कवितेचा एकूण इमोजी सारांश (Kavita Total Emoji Summary)
👤 🇮🇳 🔥 🛠� ✊ 🌍 🛠� 🚉 🤝 😢 👑 ⚖️ 🏛� 💼 💯 🗳� 🗣� 📈 🏛� 👑 📑 💰 🎖� 🏆 🌟 🗓� 💔 🕯� ⏳ 📜 🛐 🙏 🏛� 🎖� 💯

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-24.06.2026-बुधवार.
===========================================