लॉर्ड माउंटबॅटन यांचा जन्म (१९००): भारताची फाळणी आणि स्वातंत्र्याचा इतिहास-2-👑

[Atul Kaviraje]

25 TH JUNE-LORD MOUNTBATTEN BORN (1900)
लॉर्ड माउंटबॅटन यांचा जन्म (१९००)

On June 25, 1900, Lord Louis Mountbatten, the last Viceroy of India, was born. He played a significant role in the partition of India and the subsequent independence of the country.

६. स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर-जनरल (First Governor-General of Independent India)
अ) भारतीयांचा विश्वास: पाकिस्तानने मोहम्मद अली जिना यांना आपले गव्हर्नर-जनरल बनवले, परंतु जवाहरलाल नेहरू यांच्या विनंतीवरून माउंटबॅटन स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर-जनरल बनण्यास तयार झाले.

ब) जून १९४८ पर्यंत सेवा: त्यांनी १५ ऑगस्ट १९४७ ते २१ जून १९४८ या काळात स्वतंत्र भारताचे गव्हर्नर-जनरल म्हणून काम पाहिले आणि संकटाच्या काळात प्रशासनाला स्थैर्य दिले.

क) सी. राजगोपालाचारी यांच्याकडे सूत्रे: २१ जून १९४८ रोजी त्यांनी आपला पदभार सोडला आणि भारताचे शेवटचे व एकमेव भारतीय गव्हर्नर-जनरल म्हणून चक्रवर्ती राजगोपालाचारी यांनी सूत्रे हाती घेतली.

७. संस्थानांच्या विलीनीकरणात भूमिका (Integration of Princely States)
अ) ५६५ संस्थानांचे आव्हान: भारताला स्वातंत्र्य मिळत असताना ५६५ स्वायत्त संस्थानांना भारत किंवा पाकिस्तानात सामील होण्याचा किंवा स्वतंत्र राहण्याचा पर्याय दिला गेला होता.

ब) सरदार पटेलांना सहकार्य: माउंटबॅटन यांनी गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांना पूर्ण सहकार्य केले. त्यांनी राजा-महाराजांना स्पष्ट सांगितले की स्वतंत्र राहणे त्यांच्या हिताचे नाही.

क) सामीलनाम्यावर स्वाक्षऱ्या: माउंटबॅटन यांच्या राजनैतिक प्रभावामुळे अनेक मोठ्या संस्थानांनी मुदतीपूर्वीच भारताच्या सामीलनाम्यावर (Instrument of Accession) स्वाक्षऱ्या केल्या.

८. काश्मीर प्रश्न आणि आंतरराष्ट्रीयीकरण (The Kashmir Issue)
अ) ऑक्टोबर १९४७ चे संकट: जेव्हा पाकिस्तानी टोळीवाल्यांनी काश्मीरवर हल्ला केला, तेव्हा काश्मीरचे राजे हरी सिंग यांनी भारताकडे मदत मागितली.

ब) सामीलनाम्याची अट: माउंटबॅटन यांनी अट घातली की जोपर्यंत राजे सामीलनाम्यावर स्वाक्षरी करत नाहीत, तोपर्यंत भारतीय सैन्य काश्मीरमध्ये उतरणार नाही. स्वाक्षरी झाल्यानंतरच भारतीय वायुसेना धावून गेली.

क) युएन (UN) कडे जाण्याचा सल्ला: काश्मीर वाद चिघळल्यानंतर माउंटबॅटन यांनीच नेहरू सरकारला हा मुद्दा संयुक्त राष्ट्रात (UN) घेऊन जाण्याचा सल्ला दिला, जो पुढे दीर्घकालीन वाद बनला.

९. आयआरए (IRA) कडून झालेली हत्या (Assassination in 1979)
अ) निवृत्तीनंतरचे जीवन: भारतातून परतल्यानंतर त्यांनी ब्रिटिश नौदलात सर्वोच्च पदांवर काम केले आणि १९६५ मध्ये ते पूर्णपणे निवृत्त झाले.

ब) २७ ऑगस्ट १९७९ चा घातपात: आयर्लंडच्या दौऱ्यावर असताना, 'आयरीश रिपब्लिकन आर्मी' (IRA) या अतिरेकी संघटनेने त्यांच्या नौकेत बॉम्बस्फोट घडवून आणला.

क) वयाच्या ७९ व्या वर्षी मृत्यू: या भीषण स्फोटात माउंटबॅटन आणि त्यांच्या कुटुंबातील काही सदस्यांचा जागीच मृत्यू झाला. त्यांच्या मृत्यूने ब्रिटनसह भारतातही शोक व्यक्त करण्यात आला होता.

१०. निष्कर्ष आणि समारोप (Conclusion)
अ) व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन: लॉर्ड माउंटबॅटन हे एक कुशल प्रशासक आणि रणनीतीकार होते, परंतु भारताच्या फाळणीच्या घाईघाईच्या निर्णयामुळे त्यांच्या कारकिर्दीवर कायमचा आक्षेप घेतला जातो.

ब) संमिश्र वारसा: भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यात आणि शांततापूर्ण सत्ता हस्तांतरणात त्यांचे योगदान नाकारता येत नाही, मात्र फाळणीच्या जखमा आजही या इतिहासाची साक्ष देतात.

क) समारोप: २५ जून हा दिवस भारताच्या इतिहासाला अंतिम वळण देणाऱ्या या ब्रिटिश अधिकाऱ्याच्या जन्माचे आणि त्यांनी घेतलेल्या ऐतिहासिक निर्णयांचे स्मरण करण्याचा दिवस आहे.

लेख तळटीप (Lekh Footnote)
📝 तळटीप (Footnote): प्रस्तुत लेख भारताचे अंतिम व्हाइसरॉय लॉर्ड लुईस माउंटबॅटन यांच्या २५ जूनच्या जन्मदिनाचे औचित्य साधून संकलित केला आहे. लेखातील राजकीय व ऐतिहासिक नोंदी भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीच्या अधिकृत इतिहास दस्तऐवजांच्या आधारे मांडल्या आहेत. 🏛�🇬🇧🇮🇳

लेखाचा इमोजी सारांश (Lekh Emoji Summary)
👑 🗓� 🚢 🌍 🤝 📑 🔄 ✂️ 📉 🩸 🏛� 🗺� 💣 ⏳ 💯

कवितेचा एकूण इमोजी सारांश (Kavita Total Emoji Summary)
👑 🗓� 👶 🇬🇧 ⏳ 🚢 ⚔️ 💼 🏛� 🇮🇳 📑 🔄 ✂️ 🗺� 📉 🌪� 🩸 🚶�♂️ 🏚� 💔 🏛� 🤝 👑 🗺� 💯 ⛰️ ⚔️ 📑 🏛� 🤔 ⏳ 🚢 💣 💔 📜

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-25.06.2026-गुरुवार.
===========================================