क्रांतिकारक राजेंद्रनाथ लाहिरी : काकोरी क्रांतीचे महानायक आणि स्वातंत्र्ययज्ञ-1-

[Atul Kaviraje]

29 TH JUNE-KAKORI CONSPIRACY: RAJENDRA NATH LAHIRI BORN (1901)
काकोरी कट: राजेंद्रनाथ लाहिरी यांचा जन्म (१९०१)

On June 29, 1901, Rajendra Nath Lahiri, an Indian revolutionary involved in the Kakori Conspiracy against British colonial rule, was born.

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Article)
२९ जून १९०१ रोजी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक धगधगते अग्निकुंड आणि 'काकोरी ट्रेन दुर्घटनेचे' (काकोरी क्रांती) प्रमुख सूत्रधार क्रांतिकारक राजेंद्रनाथ लाहिरी यांचा जन्म झाला. इंग्रज सरकारला हादरवून सोडणाऱ्या हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशनचे (HRA) ते एक महत्त्वाचे स्तंभ होते. मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी वयाच्या अवघ्या २६ व्या वर्षी हसत-हसत फासावर चढणाऱ्या या महान सुपुत्राच्या जन्मा निमित्त, त्यांच्या क्रांतिकारी जीवनाचा आणि काकोरी घटनेचा गौरवशाली इतिहास या लेखात मांडला आहे.

क्रांतिकारक राजेंद्रनाथ लाहिरी : काकोरी क्रांतीचे महानायक आणि स्वातंत्र्ययज्ञ

१. जन्म, बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी (Birth & Early Life)
क्रांतिकारी वारसा असलेला जन्म: राजेंद्रनाथ लाहिरी यांचा जन्म २९ जून १९०१ रोजी बंगाल प्रेसिडेन्सीमधील (सध्याचे बांगलादेश) पाबना जिल्ह्यातील भडगा गावात झाला. त्यांच्या घरात आधीपासूनच देशप्रेमाचे वातावरण होते.

वडिलांची देशभक्ती: त्यांचे वडील क्षितीश मोहन लाहिरी आणि भाऊ आधीपासूनच क्रांतिकारी विचारांचे होते. राजेंद्रनाथ यांच्या जन्माच्या वेळी त्यांचे वडील बंगालमधील क्रांतिकारी चळवळीत भाग घेतल्यामुळे तुरुंगात होते.

उच्च शिक्षण आणि काशी वारी: पुढील शिक्षणासाठी ते उत्तर प्रदेशातील वाराणसी (काशी) येथे आले. त्यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठातून (BHU) इतिहास विषयात एम.ए. (M.A.) चे शिक्षण घेतले. तिथेच त्यांच्यातील देशप्रेमाने उग्र रूप धारण केले.

२. 'एच.आर.ए' मध्ये प्रवेश आणि क्रांतिकारी विचार (Joining HRA)
शचूंद्रनाथ सन्याल यांची भेट: काशीमध्ये असताना राजेंद्रनाथ यांची भेट महान क्रांतिकारक शचींद्रनाथ सन्याल यांच्याशी झाली. सन्याल यांच्या विचारसरणीने प्रभावित होऊन ते क्रांतिकारी चळवळीत सक्रिय झाले.

हिंदुस्तान रिपब्लिकन असोसिएशन (HRA): राजेंद्रनाथ लाहिरी हे अल्पावधीतच 'HRA' या गुप्त क्रांतिकारी संघटनेचे मुख्य सदस्य बनले. राम प्रसाद बिस्मिल, अशफाक उल्ला खान आणि चंद्रशेखर आझाद यांच्याशी त्यांची घट्ट मैत्री झाली.

बंगाल आणि युपीमधील दुवा: बंगाली आणि हिंदी या दोन्ही भाषांवर प्रभुत्व असल्याने, ते बंगालमधील अनुशीलन समिती आणि उत्तर प्रदेशातील HRA यांच्यातील समन्वयाचे मुख्य माध्यम बनले.

३. काकोरी ट्रेन क्रांतीचे नियोजन (Planning the Kakori Train Action)
पैशांची आणि शस्त्रांची गरज: क्रांतिकारी कारवाया चालवण्यासाठी, बॉम्ब बनवण्यासाठी आणि शस्त्रे खरेदी करण्यासाठी संघटनेला पैशांची प्रचंड गरज होती. परंतु गरिबांना लुटणे क्रांतिकारकांच्या तत्त्वात नव्हते.

सरकारी खजिना लुटण्याचा निर्णय: राम प्रसाद बिस्मिल यांनी इंग्रज सरकारचा अधिकृत खजिना (टॅक्सचे पैसे) लुटण्याची योजना आखली. तो पैसा भारतीयांचाच होता जो इंग्रज लंडनला पाठवत होते.

काकोरी स्थानकाची निवड: लखनऊ जवळील 'काकोरी' नावाच्या छोट्या रेल्वे स्टेशनवरून जाणाऱ्या '८ डाऊन सहारनपूर-लखनऊ पॅसेंजर' ट्रेनमध्ये सरकारी खजिना जात असल्याची पक्की माहिती क्रांतिकारकांना मिळाली.

४. ९ ऑगस्ट १९२५: काकोरी क्रांतीचा थरार (The Kakori Incident)
ट्रेन थांबवण्याची मुख्य जबाबदारी: ९ ऑगस्ट १९२५ रोजी राजेंद्रनाथ लाहिरी यांनीच त्या चालत्या ट्रेनची आपत्कालीन साखळी (Chain) ओढून गाडी काकोरी स्टेशनजवळ थांबवली.

साहसी धाडस: आझाद, बिस्मिल, अशफाक आणि लाहिरी यांच्यासह १० क्रांतिकारकांनी केवळ काही मिनिटांत इंग्रजांचा लोखंडी खजिना तोडला आणि सरकारी रोख रक्कम ताब्यात घेतली.

अहिंसेचे पालन: क्रांतिकारकांचा हेतू कोणाचाही जीव घेण्याचा नव्हता. दुर्दैवाने एका प्रवाशाचा गोळीबारात अपघाती मृत्यू झाला, ज्यामुळे इंग्रज सरकार पूर्णपणे हादरले आणि त्यांनी देशव्यापी शोधमोहीम सुरू केली.

५. अटक आणि दक्षिणेश्वर बॉम्ब खटला (Arrest & Dakshineswar Bomb Case)
कोलकात्यात अटक: काकोरी घटनेनंतर राजेंद्रनाथ लाहिरी भूमिगत झाले आणि बॉम्ब बनवण्याचे तंत्र शिकण्यासाठी बंगालला गेले.

दक्षिणेश्वर येथे छापा: कलकत्त्याच्या दक्षिणेश्वर येथे बॉम्ब बनवताना पोलिसांनी छापा टाकला आणि लाहिरी यांना इतर सहकाऱ्यांसह अटक करण्यात आली.

तुरुंगवास: सुरुवातीला त्यांना दक्षिणेश्वर बॉम्ब खटल्यात १० वर्षांच्या सश्रम कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली, परंतु नंतर त्यांच्यावर काकोरी कटाचा मुख्य खटला चालवला गेला.

संपूर्ण प्रकरणाचा ईमोजी सारांश (HORIZONTAL EMOJI SUMMARY OF ENTIRE LEKH)
📅 🦁 🇮🇳 🔥 🤝 🚂 🔗 💰 💥 ⛓️ 🏛� ⏳ 😨 🪢 🩸 🏋��♂️ 📜 📖 🎯 🙏

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-29.06.2026-सोमवार.
===========================================