भारताचे पितामह दादाभाई नौरोजी: आर्थिक राष्ट्रवादाचे जनक आणि त्यांचे महानिर्वाण-1

[Atul Kaviraje]

30 TH JUNE-DADABHAI NAOROJI DIES (1917)
दादाभाई नौरोजी यांचे निधन (१९१७)

On June 30, 1917, Dadabhai Naoroji, a prominent political leader, author, and scholar, passed away in Bombay. He was one of the founding members of the Indian National Congress and served as its president three times.

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Article)
३० जून १९१७ रोजी भारताचे 'पितामह' (Grand Old Man of India), महान विचारवंत, अर्थतज्ज्ञ आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे संस्थापक सदस्य दादाभाई नौरोजी यांचे मुंबईत (तेव्हाचे बॉम्बे) निधन झाले. त्यांनी ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाचा बुरखा फाडणारा 'ड्रेन थिअरी' (संपत्तीचे वहन) हा सिद्धांत मांडून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला एक वैचारिक आणि आर्थिक दिशा दिली. प्रस्तुत लेखात त्यांच्या जीवनप्रवासाचे, त्यांनी केलेल्या अभूतपूर्व देशसेवेचे आणि भारताच्या राजकीय-आर्थिक जागृतीमधील त्यांच्या योगदानाचे सविस्तर विवेचन केले आहे.

भारताचे पितामह दादाभाई नौरोजी: आर्थिक राष्ट्रवादाचे जनक आणि त्यांचे महानिर्वाण

१. जन्म, शिक्षण आणि सुरुवातीचे जीवन (Birth, Education & Early Life)
पारशी कुटुंबात जन्म: दादाभाई नौरोजी यांचा जन्म ४ सप्टेंबर १८२५ रोजी मुंबईतील एका गरीब पारशी पुरोहित कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच ते अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेचे होते.

पहिले भारतीय प्राध्यापक: मुंबईच्या प्रसिद्ध एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्याच कॉलेजमध्ये गणित आणि नैसर्गिक तत्त्वज्ञानाचे (Mathematics & Natural Philosophy) प्राध्यापक म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. एका प्रतिष्ठित कॉलेजमध्ये प्राध्यापक बनणारे ते पहिले भारतीय होते.

लंडन वारी: १८५५ मध्ये ते एका व्यावसायिक कंपनीचे भागीदार म्हणून लंडनला गेले. तिथे त्यांनी भारताची गरिबी आणि ब्रिटिशांची धोरणे यांचा जवळून अभ्यास केला.

२. संपत्तीच्या वहनाचा सिद्धांत: 'ड्रेन थिअरी' (The Drain Theory)
आर्थिक शोषणाचा पर्दाफाश: दादाभाई नौरोजी यांनी सिद्ध केले की, ब्रिटिश सरकार भारताचा विकास करत नसून, दरवर्षी भारताची संपत्ती कायदेशीर मार्गाने लंडनला पळवून नेली जात आहे. यालाच त्यांनी 'ड्रेन थिअरी' (Drain of Wealth) असे नाव दिले.

प्रसिद्ध ग्रंथ: त्यांनी "Poverty and Un-British Rule in India" (भारतातील गरिबी आणि अन-ब्रिटिश राजवट) हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथाने पहिल्यांदा ब्रिटिशांच्या 'न्यायप्रिय' प्रतिमेला मोठा धक्का दिला.

दरडोई उत्पन्नाची पहिली गणना: भारताचे दरडोई उत्पन्न (Per Capita Income) वार्षिक अवघे २० रुपये आहे, ही पहिली सांख्यिकीय गणना दादाभाईंनीच केली होती, ज्याने भारतीयांचे डोळे उघडले.

३. ब्रिटिश संसदेत जाणारे पहिले भारतीय (First Indian Member of British Parliament)
ऐतिहासिक निवडणूक: १८९२ मध्ये दादाभाई नौरोजी यांनी ब्रिटनच्या 'हाऊस ऑफ कॉमन्स' (House of Commons) मध्ये लिबरल पार्टीच्या तिकिटावर निवडणूक जिंकली. ब्रिटिश संसदेचे सदस्य बनणारे ते पहिले आशियाई व्यक्ती होते.

संसदेत भारताचा आवाज: त्यांनी ब्रिटिश संसदेचा वापर भारतावरील अन्यायाला वाचा फोडण्यासाठी केला. तिथे त्यांनी भारताच्या गरिबीवर आणि लष्करावरील अवाजवी खर्चावर कडाडून टीका केली.

भारतीयांना प्रशासनात संधी: भारतीय सनदी सेवा (ICS) परीक्षा ब्रिटनसोबत भारतातही एकाच वेळी घेतली जावी, यासाठी त्यांनी ब्रिटिश संसदेत मोठा दबाव आणला.

४. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना आणि अध्यक्षपद (Indian National Congress & Presidency)
संस्थापक सदस्य: १८८५ मध्ये स्थापन झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या (INC) मुख्य संस्थापकांपैकी ते एक होते. 'काँग्रेस' हे नाव त्यांच्याच सूचनेवरून देण्यात आले होते.

तीन वेळा अध्यक्ष: त्यांच्या अफाट आदरामुळे आणि विद्वत्तेमुळे त्यांची तीन वेळा (१८८६, १८९३ आणि १९०६) काँग्रेसच्या अध्यक्षपदी निवड करण्यात आली.

मवाळ आणि जहाल नेत्यांमधील दुवा: काँग्रेसमधील मवाळ (म्युते) आणि जहाल (टिळक, लाला लजपत राय) या दोन्ही गटांमध्ये दादाभाईंबद्दल प्रचंड आदर होता. त्यांनी अनेकदा पक्षातील अंतर्गत फूट टाळली.

५. १९०६ चे अधिवेशन आणि 'स्वराज्य' शब्दाची घोषणा (The Historic 1906 Calcutta Session)
'स्वराज्य' हाच आमचा हक्क: १९०६ च्या कलकत्ता काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवताना दादाभाई नौरोजी यांनी पहिल्यांदा काँग्रेसच्या व्यासपीठावरून 'स्वराज्य' (Self-Government) हेच भारताचे अंतिम ध्येय असल्याचे जाहीर केले.

एकतेचा संदेश: त्यांनी तरुणांना आवाहान केले की, "जोपर्यंत आपण एकत्र येत नाही, तोपर्यंत आपल्याला आपले हक्क मिळणार नाहीत."

चळवळीला नवे वळण: त्यांच्या या घोषणेने मवाळ राजकारणाला निरोप देऊन भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला एका नव्या जुंझार युगात प्रवेश करून दिला.

कवितेतील संपूर्ण ईमोजींचा सारांश (Summary of All Emojis from the Poem)
📅 🎓 📊 🏛� 💡 🇬🇧 🏛� 🗣� ⚔️ 👑 📜 💰 📉 🕳� 🌍 🤝 🔄 🏆 🧑�🤝�🧑 🛡� 📢 🔥 ✊ 🇮🇳 🎯 📚 🕯� 🔄 🧑‍धर्मा 🌅 ⏳ 🌑 😢 📜 ♾️

संपूर्ण प्रकरणाचा ईमोजी सारांश (HORIZONTAL EMOJI SUMMARY OF ENTIRE LEKH)
📅 🎓 📊 🇬🇧 🏛� 📜 💰 📉 🌍 🤝 🔄 📢 🔥 ✊ 🇮🇳 📚 🌅 ⏳ 😢 ♾️

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-30.06.2026-मंगळवार.
===========================================