पिंक सिटी वारसा संवर्धन प्रकल्पास मान्यता मिळाली –1-👑 🏰 🎨 💗 📜 | ⏳ 🏭 📆 🏛️

[Atul Kaviraje]

10 TH JULY-PINK CITY HERITAGE CONSERVATION PROJECT APPROVED – 10TH JULY 1992
पिंक सिटी वारसा संवर्धन प्रकल्पास मान्यता मिळाली – १० जुलै १९९२

भाग १: सविस्तर मराठी लेख (Essay cum Lekh)

लेखाची प्रस्तावना (Lekh Prastavana)
१० जुलै १९९२ हा दिवस भारताच्या सांस्कृतिक आणि वास्तुकला इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. या दिवशी राजस्थानमधील ऐतिहासिक जयपूर शहराच्या, म्हणजेच जगाला 'पिंक सिटी' (Pink City) म्हणून परिचया असलेल्या भागाच्या 'वारसा संवर्धन प्रकल्पास' (Heritage Conservation Project) अधिकृत मंजुरी मिळाली. हा प्रकल्प म्हणजे केवळ ऐतिहासिक वास्तूंची डागडुजी नव्हता, तर भारताचा गौरवशाली इतिहास, राजपूत वास्तुकला आणि जागतिक पर्यटनाचा पाया मजबूत करणारा एक दूरगामी निर्णय होता. प्रस्तुत लेख या प्रकल्पाचे महत्त्व, त्याचे मुख्य पैलू आणि सांस्कृतिक संरक्षणावर प्रकाश टाकतो.

पिंक सिटी वारसा संवर्धन प्रकल्पास मान्यता मिळाली – १० जुलै १९९२

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि परिचय (Historical Background & Introduction)
१.१ जयपूर शहराची स्थापना: महाराज सवाई जयसिंग (दुसरे) यांनी १७२७ मध्ये वास्तुकला आणि खगोलशास्त्राच्या सिद्धांतांवर आधारित अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने जयपूर शहराची स्थापना केली होती.

१.२ 'पिंक सिटी' हे नाव कसे पडले?: १८७६ मध्ये वेल्सचे राजकुमार (प्रिन्स ऑफ वेल्स) यांच्या स्वागतासाठी संपूर्ण शहराला पारंपारिक गुलाबी (गेरू) रंगाने रंगवण्यात आले, तेव्हापासून याला 'गुलाबी शहर' किंवा 'पिंक सिटी' म्हटले जाते.

१.३ १० जुलै १९९२ ची गरज: वाढते नागरीकरण, प्रदूषण आणि दुर्लक्ष यामुळे या वास्तूंचे सौंदर्य धोक्यात आले होते. म्हणूनच, १० जुलै १९९२ रोजी या वारसा स्थळांचे रक्षण करण्यासाठी एक विशेष संवर्धन प्रकल्प मंजूर करण्यात आला.

२. संवर्धन प्रकल्पाचे मुख्य हेतू आणि उद्दिष्टे (Objectives of Conservation Project)
२.१ वास्तुकलेचे मूळ रूप टिकवणे: हवा महाल, सिटी पॅलेस, जंतर मंतर आणि भव्य दरवाजे (पोल) यांच्या मूळ राजपूत-मुघल वास्तुकला शैलीचे संरक्षण करणे हे मुख्य ध्येय होते.

२.२ पारंपारिक बांधकाम साहित्याचा वापर: संवर्धनाच्या कामात सिमेंटऐवजी जुन्या काळातील चुना, सुर्की आणि नैसर्गिक रंगांचा वापर करणे बंधनकारक करण्यात आले.

२.३ पर्यटनाला जागतिक दर्जा देणे: प्राचीन बाजारांचे आणि रस्त्यांचे सुशोभीकरण करून जागतिक पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी योग्य पायाभूत सुविधा निर्माण करणे.

३. प्रकल्पांतर्गत समाविष्ट प्रमुख ऐतिहासिक वास्तू (Major Heritage Monuments Covered)
३.१ हवा महाल (Hawa Mahal): ९५३ नक्षीदार खिडक्या (झरोके) असलेल्या या महालाच्या बाह्य भागाचे आणि कमानींचे बळकटीकरण करणे.

३.२ जंतर मंतर (Jantar Mantar): महाराजा जयसिंग यांनी बांधलेल्या जगातील सर्वात मोठ्या दगडी खगोलशास्त्रीय वेधशाळेच्या यंत्रांचे मूळ वैज्ञानिक स्वरूप जतन करणे.

३.३ शहराचे तटबंदी भिंत आणि नऊ दरवाजे: संपूर्ण जुन्या जयपूर शहराला वेढणाऱ्या ऐतिहासिक भिंतीची आणि चांदपोल, अजमेरी गेट यांसारख्या भव्य प्रवेशद्वारांची दुरुस्ती करणे.

४. नागरी नियोजन आणि गुलाबी रंगाचे सक्तीकरण (Urban Planning & Enforcement of Pink Color)
४.१ रंग नियमावलीचा कायदा: प्रकल्पांतर्गत जुन्या परिघातील सर्व व्यापारी दुकाने आणि घरांच्या दर्शनी भागाला केवळ अधिकृत 'गुलाबी (गेरू)' रंग लावणे कायद्याने बंधनकारक करण्यात आले.

४.२ जाहिरात फलकांवर निर्बंध: वास्तूंचे ऐतिहासिक सौंदर्य झाकले जाऊ नये म्हणून दुकानांच्या नावांच्या पाट्यांचे आकार आणि त्यांचे रंग एकसमान (काळ्या पाठीवर पांढरी अक्षरे) निश्चित करण्यात आले.

४.३ अतिक्रमणांना आळा: ऐतिहासिक बाजारपेठांमधील (उदा. जोहरी बाजार, बापू बाजार) अनधिकृत बांधकामे हटवून रस्ते मोकळे करण्याचे धोरण आखण्यात आले.

५. तांत्रिक आणि पुरातत्वीय आव्हाने (Technical and Archaeological Challenges)
५.१ हवामानाचा आणि प्रदूषणाचा प्रभाव: वाहनांच्या धुरामुळे आणि उष्ण हवामानामुळे गुलाबी भिंती काळ्या पडत होत्या, त्यावर रासायनिक प्रक्रिया करून मूळ चकाकी आणणे हे मोठे आव्हान होते.

५.२ कुशल कारागिरांची टंचाई: जुन्या पद्धतीचे कोरीव काम आणि चुन्याचे प्लास्टर करणाऱ्या पारंपारिक 'शिलावट' (कारागीर) लोकांचा शोध घेऊन त्यांना या प्रकल्पात सामावून घेण्यात आले.

५.३ नागरी जीवन विस्कळीत न करता काम: जुन्या शहरात गजबजलेली बाजारपेठ आणि रहिवासी वस्ती असल्याने, दैनंदिन व्यवहार सुरू ठेवूनच हे संवर्धन करावे लागले.

👑 🏰 🎨 💗 📜 | ⏳ 🏭 📆 🏛� 🛡� | 🕌 🔭 🧱 🛠� ✨ | 🏪 📏 🚫 🌟 🌍 | 🎒 ✈️ 🛍� 🏨 💸 | 🎖� 🗺� 🏛� ⏳ 🏆 | 🚪 💗 💎 🙇�♂️ 💖

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-10.07.2026-शुक्रवार.
===========================================