आधुनिक भारताची आर्थिक क्रांती: २४ जुलै १९९१ चा अर्थसंकल्प-2-💰 🏛️ 📈 🇮🇳 💼 📉

[Atul Kaviraje]

24 TH JULY-Landmark 1991 Budget Presented by Dr. Manmohan Singh (LPG Reforms)
Full Date: 24th July 1991 
Event: Finance Minister Dr. Manmohan Singh presented a historic union budget that fundamentally altered the course of modern India. This budget introduced the Liberalisation, Privatisation, and Globalisation (LPG) reforms, effectively ending the "Licence Raj," opening India's economy to international trade, and averting a severe balance of payments crisis. 

२४ जुलै १९९१: भारताच्या आर्थिक स्वातंत्र्याची नवी पहाट (LPG सुधारणा) -

६. रुपयाचे अवमूल्यन आणि सुधारणा (Rupee Devaluation)
अ. रुपयाच्या मूल्यात कपात: बजेटच्या आधी आणि दरम्यान भारतीय रुपयाचे दोन टप्प्यांत सुमारे १८% ते २०% अवमूल्यन करण्यात आले.

ब. निर्यातीला प्रोत्साहन: रुपया स्वस्त झाल्यामुळे भारतीय वस्तू आंतरराष्ट्रीय बाजारात स्पर्धात्मक बनल्या आणि भारताची निर्यात वेगाने वाढू लागली.

क. परकीय गंगाजळीत वाढ: या धाडसी पावलामुळे देशात परकीय चलनाची (फॉरेक्स रिझर्व्ह) आवक वाढली आणि डॉलरचे संकट टळले.

७. कर प्रणाली आणि वित्तीय सुधारणा (Tax and Financial Reforms)
अ. प्राप्तिकरात कपात: वैयक्तिक प्राप्तीकर आणि कॉर्पोरेट कराचे दर मर्यादित करण्यात आले, जेणेकरून लोकांनी कर चोरी न करता प्रामाणिकपणे कर भरावा.

ब. बँकिंग क्षेत्राचे आधुनिकीकरण: नरसिंहम समितीच्या शिफारशीनुसार खाजगी बँकांना भारतात व्यवसाय करण्याची परवानगी मिळाली, ज्यातून आयसीआयसीआय, एचडीएफसी सारख्या बँकांचा उदय झाला.

क. भांडवली बाजाराचे नियमन: शेअर बाजारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी 'सेबी' (SEBI) ला वैधानिक अधिकार देण्यात आले, जेणेकरून गुंतवणूकदारांचा विश्वास वाढेल.

८. सर्वसामान्य नागरिक आणि ग्राहकांवर झालेला प्रभाव (Impact on Common Man)
अ. रोजगाराच्या लाखो संधी: आयटी (IT), टेलिकॉम, आणि सेवा (Service) क्षेत्रात क्रांती झाली, ज्यामुळे देशातील करोडो तरुणांना नवीन आणि दर्जेदार नोकऱ्या मिळाल्या.

ब. ग्राहकांचे कल्याण: दुचाकी, कार, टीव्ही, फ्रिज आणि मोबाईल अशा सर्वच गोष्टी सहज आणि स्वस्त उपलब्ध झाल्या. रांगेत उभे राहून वस्तू मिळवण्याचे दिवस संपले.

क. मध्यमवर्गाचा अभूतपूर्व उदय: या सुधारणांनी भारतात एक मोठा, महत्त्वाकांक्षी आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असा मध्यमवर्ग निर्माण केला.

९. राजकीय आव्हान आणि पी. व्ही. नरसिंह राव यांचे कवच (Political Will)
अ. अल्पमतातील सरकारचे धाडस: राव सरकार संसदेत अल्पमतात होते, तरीही त्यांनी डाव्या आणि उजव्या दोन्ही बाजूंच्या तीव्र विरोधाला न जुमानता या सुधारणा लागू केल्या.

ब. राजकीय स्थिरतेचे दर्शन: नरसिंह राव यांनी विरोधकांचे मन वळवून आणि संसदेत बहुमत टिकवून मनमोहन सिंग यांच्या पाठीशी भक्कम ढाल म्हणून काम केले.

क. समाजवादाकडून मुक्त अर्थव्यवस्थेकडे: भारताची जुनी समाजवादी चौकट पूर्णपणे न तोडता तिला जागतिक भांडवलशाहीशी जोडण्याचा हा एक अत्यंत हुशारीचा समतोल होता.

१०. निष्कर्ष आणि आजच्या भारताची स्थिती (Conclusion & Today's Relevance)
अ. आर्थिक महासत्तेचा पाया: आज भारत जी जगातील पाचवी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनली आहे, त्याचा पाया २४ जुलै १९९१ च्या त्या बजेटमध्येच रचला गेला होता.

ब. गरिबी निर्मूलनास गती: खुल्या अर्थव्यवस्थेमुळे देशाचा विकास दर वाढला आणि गेल्या तीन दशकांत कोट्यवधी लोकांना गरिबी रेषेतून बाहेर काढण्यात यश आले.

क. चिरंतन कृतज्ञता: आजच्या डिजिटल आणि आधुनिक भारताचा उपभोग घेताना, देश २४ जुलै १९९१ च्या त्या ऐतिहासिक निर्णयांसाठी आणि नेत्यांच्या दूरदृष्टीसाठी नेहमीच ऋणी राहील.

लेख तळटीप (Article Footnote)
टिप्पणी: हा विशेष लेख २४ जुलै १९९१ रोजी भारतात झालेल्या ऐतिहासिक आर्थिक सुधारणांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ आणि आधुनिक भारताच्या आर्थिक स्वातंत्र्याचे महत्त्व विशद करण्यासाठी लिहिला आहे. 🏛�📈🇮🇳💰💼

लेखाचा ईमोजी सारांश (Horizontal Emoji Summary for Article)
💰 🏛� 📈 🇮🇳 💼 📉 🤝 📦 🚢 🌍 🪙 🏢 ⛓️ 🔑 🔓 🚀 ⚡ 👨�💼 📜 🗣� 🎯 🌟 👑 💎 🏗� 🏭 🛒 📱 💻 🚗 🏦 💸 📊 🏆 🥇 💖 🦾 🏁 🕯� 🌅 🕊� ⏳ 🌌 🛠� 🔬 ⚙️ 📞 📪 🛫 🤝

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-24.07.2026-शुक्रवार.
===========================================