बॉम्बे उच्च न्यायालयाची स्थापना (१८६२)-1-🇮🇳 📜 🏛️ 💂 🚀 🏢 🏗️ 🎨 🏛️ 🌟 🏛️

[Atul Kaviraje]

27 TH JULY-BOMBAY HIGH COURT ESTABLISHED (1862)
On July 27, 1862, the Bombay High Court was established, becoming one of the oldest high courts in India.

बॉम्बे उच्च न्यायालयाची स्थापना (१८६२)

२७ जुलै १८६२ रोजी, बॉम्बे उच्च न्यायालयाची स्थापना करण्यात आली, ज्यामुळे ते भारतातील सर्वात जुने उच्च न्यायालयांपैकी एक बनले.

भाग १: सविस्तर आणि विवेचनपर मराठी लेख

एक मित्रत्वाचा सल्‍ला: मित्रा, इतिहास आणि कायद्याच्या पानांवर नजर टाकल्यास एक छोटीशी पण अत्यंत मनोरंजक दुरुस्ती समोर येते! मुंबई उच्च न्यायालयाची स्थापना करणाऱ्या 'Letters Patent' (सनद) प्रत्यक्षात २६ जून १८६२ रोजी जारी करण्यात आल्या होत्या आणि न्यायालयाचे औपचारिक उद्घाटन १४ ऑगस्ट १८६२ रोजी झाले होते. २७ जुलै हा दिवस आपण या ऐतिहासिक १८६२ च्या प्रवासाचा एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणून साजरा करतो. चला, कोणतीही औपचारिकता न ठेवता, एका उमद्या मित्रासारखे या न्यायालयाच्या १६० वर्षांहून अधिक काळाच्या देदीप्यमान प्रवासावर प्रकाश टाकूया! 🤝🏛�

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Article)
मुंबई उच्च न्यायालय (Bombay High Court) ही केवळ एक जुनी वास्तू नसून भारतीय लोकशाहीचा आणि न्यायव्यवस्थेचा सर्वात मजबूत पाया आहे. १८६२ मध्ये स्थापित झालेले हे न्यायालय देशातील सर्वात जुन्या आणि नामांकित उच्च न्यायालयांपैकी एक आहे. ब्रिटीश राजवटीतील कायदे असोत की स्वतंत्र भारतातील मानवी हक्कांचे रक्षण, या न्यायालयाने नेहमीच न्यायाची ढाल म्हणून काम केले आहे. या लेखात आपण मुंबई उच्च न्यायालयाच्या ऐतिहासिक वास्तूरचनेपासून ते तिथल्या ऐतिहासिक खटल्यांपर्यंतच्या प्रवासाचे १० मुख्य मुद्द्यांच्या आधारे सविस्तर विवेचन करणार आहोत.

१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि जन्म (Historical Background & High Courts Act 1861)
१.१ जुन्या न्यायालयांचे विलीनीकरण: १८६१ च्या 'इंडियन हायकोर्ट्स ॲक्ट' अंतर्गत मुंबईतील जुने 'सुप्रीम कोर्ट ऑफ बॉम्बे' आणि 'सदर दीवाणी व सदर निजामत अदालत' यांचे विलीनीकरण करून उच्च न्यायालयाच्या स्थापनेचा मार्ग मोकळा झाला.

१.२ सनदेची मंजुरी: राणी व्हिक्टोरिया यांनी जारी केलेल्या विशेष सनदेनुसार १८६२ मध्ये या न्यायालयाची स्थापना अधिकृतरीत्या करण्यात आली.

१.३ ऐतिहासिक न्यायपीठाची सुरुवात: भारताला आधुनिक आणि संघटित न्यायप्रणाली देण्याच्या दिशेने हे ब्रिटीश काळातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि क्रांतिकारी पाऊल ठरले.

२. भव्य गॉथिक वास्तूरचना (The Majestic Gothic Architecture)
२.१ व्हिक्टोरियन गॉथिक शैली: फ्लोरा फाउंटन आणि चर्चगेट परिसराजवळ असलेली ही वास्तू उत्कृष्ट व्हिक्टोरियन निओ-गॉथिक (Victorian Neo-Gothic) शैलीचे उत्तम उदाहरण आहे.

२.२ बांधकाम आणि दगड: कर्नल जे. ए. फुलर यांच्या संकल्पनेतून साकारलेल्या या इमारतीचे बांधकाम १८७१ मध्ये सुरू होऊन १८७८ मध्ये पूर्ण झाले. यासाठी स्थानिक काळा दगड वापरण्यात आला आहे.

२.३ युनेस्को जागतिक वारसा: २०१८ मध्ये या देखण्या इमारतीला तिच्या ऐतिहासिक आणि वास्तुकलेच्या महत्त्वामुळे 'युनेस्को' (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा देण्यात आला.

३. कार्यक्षेत्राचा अथांग विस्तार (Jurisdiction of the Court)
३.१ बहु-राज्य कार्यक्षेत्र: मुंबई उच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नसून त्यात गोवा राज्य तसेच दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव या केंद्रशासित प्रदेशांचाही समावेश होतो.

३.२ तीन महत्त्वाच्या खंडपीठांची स्थापना: भौगोलिक सुलभतेसाठी आणि नागरिकांना जलद न्याय मिळण्यासाठी नागपूर, औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) आणि पणजी (गोवा) येथे उच्च न्यायालयाची खंडपीठे (Benches) कार्यरत आहेत.

३.३ देशातील सर्वात मोठ्या न्यायालयांपैकी एक: अनेक राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचा कारभार सांभाळणारे हे देशातील कायदेशीरदृष्ट्या अत्यंत शक्तिशाली उच्च न्यायालय मानले जाते.

४. लोकमान्य टिळकांवरील ऐतिहासिक देशद्रोहाचे खटले (Historical Trials of Lokmanya Tilak)
४.१ केसरीतील लेख आणि खटला: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्यावर ब्रिटीश सरकारने १८९७, १९०८ आणि १९१६ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयात देशद्रोहाचे (Sedition) खटले चालवले.

४.२ टिळकांची अजरामर सिंहगर्जना: १९०८ च्या खटल्यादरम्यान न्यायालयात शिक्षा ऐकवताना टिळकांनी म्हटलेले, "माझा कोर्टापेक्षा एका सर्वोच्च शक्तीवर विश्वास आहे, जी माणसाचे नशीब ठरवते..." हे शब्द इतिहासात सुवर्णअक्षरांनी लिहिले गेले.

४.३ न्यायालयातील ऐतिहासिक फलक: ज्या सेंट्रल कोर्टरूममध्ये टिळकांवर खटला चालला, तिथे आजही त्यांच्या स्मरणाप्रित्यर्थ त्यांनी न्यायालयात उच्चारलेल्या शब्दांचा तांब्याचा ऐतिहासिक फलक लावण्यात आला आहे.

५. क्रांतीकारकांचे खटले आणि स्वातंत्र्याचा संघर्ष (Trials of National Revolutionaries)
५.१ नाशिक कट खटला: स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि अनंत कान्हेरे यांच्याशी संबंधित ऐतिहासिक नाशिक कट खटल्याची सुनावणी याच उच्च न्यायालयात झाली होती.

५.२ कायदेशीर डावपेचांची लढाई: ब्रिटीश न्यायमूर्तींसमोर भारतीय क्रांतीकारकांची बाजू मांडण्यासाठी तत्कालीन अनेक निष्णात वकिलांनी आपल्या जीवाची बाजी लावली.

५.३ राष्ट्रवादाची प्रेरणाभूमी: मुंबई उच्च न्यायालयाच्या आवारात घडलेल्या अनेक घटनांनी देशातील तरुण वकिलांमध्ये आणि नागरिकांमध्ये स्वातंत्र्याची ज्योत पेटवली.

🇮🇳 📜 🏛� 💂 🚀 🏢 🏗� 🎨 🏛� 🌟 🏛� 🗺� 📍 🌍 🏆 📝 ⚖️ 🏛� ✊ 🎗� 🇮🇳 🥀 ✊ ⚔️ 🛡� 🎓 ⚖️ 🏛� 💼 🏆 ⚖️ 🚺 🌲 🤝 ✊ 💻 📱 📡 🌐 ⚡ 🏛� 📜 🏺 📚 🎓 🏛� 🏆 ⚖️ 🔮 💖

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-27.07.2026-सोमवार.
===========================================