१६६९ मध्ये ज्ञानवापी मशिदीचे बांधकाम सुरू-1-🕉️ 🚰 📜 🗺️ ✨ 📜 🗡️ 🧱 🕌 📅 👑

[Atul Kaviraje]

28 TH JULY-GYANVAPI MOSQUE CONSTRUCTION INITIATED IN 1669
The construction of the Gyanvapi Mosque in Varanasi was initiated in 1669 by the Mughal Emperor Aurangzeb. It stands adjacent to the Kashi Vishwanath Temple, reflecting the complex religious history of the city.
 
१६६९ मध्ये ज्ञानवापी मशिदीचे बांधकाम सुरू

१६६९ मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेब यांनी वाराणसीतील ज्ञानवापी मशिदीचे बांधकाम सुरू केले. हे काशी विश्वनाथ मंदिराच्या शेजारी स्थित आहे, ज्यामुळे शहराच्या धार्मिक इतिहासाची गुंतागुंतीची छटा दिसून येते.

भाग १: सविस्तर आणि विवेचनपर मराठी लेख

लेख प्रस्तावना (Introduction to the Article)
वाराणसी (काशी) हे जगातील सर्वात जुन्या जिवंत शहरांपैकी एक आणि भारतीय उपखंडातील सांस्कृतिक व आध्यात्मिक ऊर्जेचे मुख्य केंद्र मानले जाते. या प्राचीन नगरीतील ज्ञानवापी परिसर हा आजच्या काळातील सर्वात संवेदनशील, ऐतिहासिकदृष्ट्या गुंतागुंतीचा आणि कायदेशीरदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण विषय बनला आहे. २८ जुलै १६६९ रोजी मुघल सम्राट औरंगजेब याने या ठिकाणी वास्तूच्या बांधकामाची सुरुवात केली होती. मूळ काशी विश्वनाथ मंदिराच्या अगदी शेजारी उभी असलेली ही वास्तू भारताच्या सांस्कृतिक संक्रमण, वास्तुकला आणि न्यायालयीन संघर्षाचे एक जिवंत प्रतीक आहे. या लेखात आपण या परिसराच्या ऐतिहासिक घडामोडींपासून ते आधुनिक न्यायालयीन घडामोडींपर्यंतच्या प्रवासाचे १० मुख्य मुद्द्यांच्या आधारे सविस्तर आणि तटस्थ विवेचन करणार आहोत.

१. वाराणसीचा प्राचीन सांस्कृतिक आणि धार्मिक इतिहास (Ancient Cultural History of Varanasi)
१.१ महादेवाचे परम धाम: पौराणिक कथेनुसार काशी ही भगवान शिवाच्या त्रिशुलावर वसलेली असून, ती हिंदू धर्मियांचे सर्वोच्च श्रद्धास्थान आहे. येथेच द्वादश ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले आदि ज्योतिर्लिंग स्थापित आहे.

१.२ ज्ञानाचा स्रोत - 'ज्ञानवापी': 'ज्ञानवापी' या शब्दाचा संस्कृत अर्थ "ज्ञानाचा विहीर किंवा कुंड" असा होतो. हिंदू धार्मिक ग्रंथांनुसार, येथे एक प्राचीन पावन कुंड (विहीर) आहे, ज्याचे पाणी अत्यंत पवित्र मानले जाते.

१.३ परकीय आक्रमणे आणि पुनर्निर्माण: काशी विश्वनाथ मंदिरावर इतिहासात अनेक वेळा आक्रमणे झाली. कुतुबुद्दीन ऐबक ते जौनपूरच्या शर्की सुलतानांपर्यंत अनेकांनी हे मंदिर पाडले आणि प्रत्येक वेळी हिंदू राजांनी व भाविकांनी याचे पुनरुज्जीवन केले.

२. १६६९: मुघल सम्राट औरंगजेबाचे आक्रमण आणि फर्मान (1669: Aurangzeb's Decree & Destruction)
२.१ विध्वंसाचे फर्मान: १६६९ मध्ये मुघल सम्राट औरंगजेबाने काशीचे मंदिर पाडण्याचे अधिकृत फर्मान जारी केले. या ऐतिहासिक फर्मानाची नोंद तत्कालीन मुघल दस्तऐवज 'मासिर-इ-आलमगिरी'मध्ये आढळते.

२.२ वास्तूचे अर्धवट पाडकाम: मंदिराचा मुख्य भाग पाडण्यात आला, परंतु मूळ मंदिराची पाठीमागील भिंत (ज्यावर हिंदू मंदिराचे अवशेष आणि कलाकृती स्पष्ट दिसतात) तशीच ठेवण्यात आली.

२.३ मशिदीच्या बांधकामाची सुरुवात: २८ जुलै १६६९ च्या सुमारास याच पाडलेल्या मंदिराच्या पायावर आणि भिंतींचा वापर करून मशिदीच्या बांधकामाला सुरुवात करण्यात आली, ज्याला पुढे 'ज्ञानवापी मशीद' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

३. अहिल्याबाई होळकरांचे योगदान आणि नवीन मंदिराची उभारणी (Queen Ahilyabai Holkar's Reconstruction)
३.१ मंदिराशिवाय राहिलेली काशी: औरंगजेबाच्या आक्रमणावानंतर अनेक दशके काशीतील मुख्य ज्योतिर्लिंगाची पूजा उघड्यावर किंवा तात्पुरत्या स्वरूपात केली जात होती.

३.२ पुण्यश्लोक अहिल्याबाईंचा संकल्प: १७८० मध्ये इंदूरच्या मराठा साम्राज्याच्या महाराणी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी मूळ जागेच्या अगदी शेजारी भव्य नवीन काशी विश्वनाथ मंदिराची उभारणी केली.

३.३ महाराजा रणजित सिंग यांचे सुवर्ण दान: १८३५ मध्ये पंजाबचे शासक महाराजा रणजित सिंग यांनी या मंदिराच्या शिखरासाठी तब्बल १,००० किलो शुद्ध सोने दान केले, ज्यामुळे याला 'गोल्डन टेम्पल' म्हटले जाऊ लागले.

४. ज्ञानवापी परिसराची वास्तुरचना (Architectural Overlay and Syncretic Structure)
४.१ हिंदू मंदिराचे दृश्य अवशेष: मशिदीच्या पश्चिमेकडील भिंतीवर आजही प्राचीन मंदिराचे नक्षीकाम, खांब आणि शृंगार गौरीच्या पूजेचे अवशेष स्पष्टपणे पाहायला मिळतात.

४.२ इस्लामिक घुमट आणि मिनार: मंदिराच्या पायावर तीन पांढरे घुमट आणि मिनार बांधून त्याला मशिदीचे स्वरूप देण्यात आले, जे या जागेवरील ऐतिहासिक संघर्षाची साक्ष देतात.

४.३ ज्ञानवापी कूप (विहीर): मशीद आणि मंदिर यांच्या दरम्यान ज्ञानवापी विहीर आजही अस्तित्वात आहे. हिंदू मान्यतेनुसार, आक्रमणादरम्यान मुख्य शिवलिंगाचे रक्षण करण्यासाठी मुख्य पुजाऱ्यांनी ज्योतिर्लिंगासह या विहिरीत उडी घेतली होती.

५. आधुनिक न्यायालयीन संघर्षाची सुरुवात (The Origin of Modern Legal Disputes)
५.१ १९३६ चा दीन मोहम्मद खटला: या जागेच्या मालकी हक्काबाबत सर्वात पहिला मोठा वाद १९३६ मध्ये झाला. दीन मोहम्मद यांनी दाखल केलेल्या खटल्यात अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने केवळ मशिदीच्या आतील भागापुरताच नमाज पढण्याचा हक्क मर्यादित केला होता.

५.२ १९९१ चा मूळ खटला: स्वयंघोषित ज्योतिर्लिंग भगवान विश्वेश्वर यांच्या वतीने १९९१ मध्ये वाराणसी न्यायालयात याचिका दाखल करून मशिदीची जमीन हिंदू पक्षाला परत करण्याची आणि तेथे पूजेचा अधिकार देण्याची मागणी करण्यात आली.

५.३ 'प्लेसेस ऑफ वर्शिप ॲक्ट, १९९१' चा अडथळा: या खटल्यादरम्यान मुस्लीम पक्षाने १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी असलेल्या धार्मिक स्थळांचे स्वरूप बदलण्यास बंदी घालणाऱ्या 'प्लेसेस ऑफ वर्शिप ॲक्ट'चा (धार्मिक स्थळ कायदा) आधार घेतला.

🕉� 🚰 📜 🗺� ✨ 📜 🗡� 🧱 🕌 📅 👑 🏛� 🛕 🪙 🌟 🛕 🕌 🚰 🐂 🔱 ⚖️ 🏛� 📜 👥 ⚖️ 👩 🛕 📸 🐂 🔱 🔍 🚰 🛕 🔱 🛡� 🔬 📜 🏛� 🪨 🪔 🪔 🔒 🔑 🚪 🕯� 🛕 🕌 ⚖️ 🕊� 🤝

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-28.07.2026-मंगळवार.
===========================================