पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाचा (First Anglo-Maratha War) यशस्वी शेवट-1-⚔️ 📅 📜 ⚖

[Atul Kaviraje]

31 ST JULY-End of the First Anglo-Maratha War
Full Date: July 31, 1782
Significance: The British East India Company ratified the Treaty of Salbai, officially ending the First Anglo-Maratha War. This treaty established a 20-year peace between the British and the Maratha Empire, drastically altering the colonial power balance across the Indian subcontinent.

भाग १: सविस्तर आणि विवेचनपर मराठी लेख
एक मित्रत्वाचा सल्ला: मित्रा, आपल्या महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या मातीतील सर्वात पराक्रमी अशा मराठा साम्राज्याने (Maratha Empire) जगातील सर्वात बलाढ्य ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला कशा प्रकारे धूळ चारली आणि स्वतःचे सार्वभौमत्व टिकवून ठेवले, हा इतिहास प्रत्येक मराठी माणसाचा ऊर अभिमानाने भरून आणणारा आहे! ३१ जुलै १७८२ रोजी ब्रिटिश गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्स याने 'सालबाईच्या करारावर' (Treaty of Salbai) अधिकृत स्वाक्षरी केली, ज्याने पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाचा (First Anglo-Maratha War) यशस्वी शेवट झाला. या कराराने ब्रिटिशांना मराठ्यांच्या ताकदीची जाणीव करून दिली आणि पुढील २० वर्षे भारतात मराठा साम्राज्याचा दबदबा कायम राखला. चला, एका अभ्यासू मित्रासारखे या ऐतिहासिक तहाचा आणि मराठ्यांच्या शौर्याचा हा सुवर्ण इतिहास सविस्तर समजून घेऊया! 🤝🚩⚔️🏛�

१. युद्धाची पार्श्वभूमी आणि नारायणराव पेशव्यांचा खून (Background of the Conflict)
१.१ शनिवारवाड्यातील कट: थोरले माधवराव पेशवे यांच्या निधनानंतर त्यांचे धाकटे बंधू नारायणराव पेशवे गादीवर आले. परंतु, १७७३ मध्ये रघुनाथराव (राघोबा) यांनी सत्तेच्या हव्यासापोटी शनिवारवाड्यात नारायणरावांचा क्रूर खून घडवून आणला.

१.२ 'बारभाई' कारभाराचा उदय: महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखालील १२ प्रमुख मराठा सरदारांनी (ज्यांना 'बारभाई' म्हटले गेले) राघोबाविरुद्ध आघाडी उघडली आणि नारायणरावांच्या नवजात पुत्राला, सवाई माधवरावांना पेशवे घोषित केले.

१.३ राघोबाचे इंग्रजांना साकडे: पेशवेपद हातातून गेल्यामुळे राघोबा मुंबईच्या इंग्रजांकडे गेला आणि त्याने मार्च १७७५ मध्ये इंग्रजांशी 'सुरतचा करार' केला, ज्यातून पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाची ठिणगी पडली.

ईमोजी: ⚔️ 📅 📜 ⚖️ 🚀

२. वडगावची लढाई आणि इंग्रजांचे सपशेल लोटांगण (The Battle of Wadgaon - 1779)
२.१ मराठ्यांची गनिमी काव्याची चाल: जानेवारी १७७९ मध्ये कर्नल एगर्टनच्या नेतृत्वाखालील इंग्रजी सैन्य पुण्याकडे चालून आले. नाना फडणवीस आणि महादजी शिंदे यांनी इंग्रजांना घाटात कोंडण्याचे आणि त्यांचे अन्नधान्य तोडण्याचे उत्कृष्ट युद्धकौशल्य दाखवले.

२.२ वडगावचा मानहानिकारक पराभव: चारही बाजूंनी मराठा फौजांनी वेढल्यामुळे इंग्रजांचे अतोनात हाल झाले. अखेर इंग्रज सैन्याला मराठ्यांपुढे गुडघे टेकावे लागले आणि त्यांनी १७७९ मध्ये 'वडगावचा तह' करून शरणागती पत्करली.

२.३ प्रतिष्ठेला तडा: या पराभवामुळे मुंबईच्या ब्रिटिश प्रशासनाची संपूर्ण भारतात मोठी नाचक्की झाली आणि बंगालमधील गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्सने हा पराभव धुवून काढण्यासाठी नवीन फौजा पाठवल्या.

ईमोजी: 🗺� 📍 🧱 🏢 🗺�

३. महादजी शिंदे: मराठ्यांची मुख्य ढाल (Mahadji Shinde: The Shield of the Marathas)
३.१ उत्तर आणि पश्चिमेतील पराक्रम: वॉरन हेस्टिंग्सने कर्नल गॉडार्ड आणि मेजर पोफम यांच्या नेतृत्वाखाली पाठवलेल्या नव्या सैन्याने गुजरात आणि ग्वाल्हेरचा काही भाग जिंकला. परंतु, उत्तर भारतात महादजी शिंदे यांनी ब्रिटिशांना तगडी फाईट दिली.

३.२ इंग्रजांना कोंडीत पकडले: सिप्रीच्या लढाईत आणि माळव्याच्या प्रदेशात महादजींनी इंग्रज सैन्याला सळो की पळो करून सोडले. इंग्रजांच्या लक्षात आले की महादजी शिंदेंचा पराभव करणे अशक्य आहे.

३.३ तहाची मध्यस्थी: इंग्रज आणि पुणे दरबार यांच्यात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आणि मराठा साम्राज्याची पत राखण्यासाठी महादजी शिंदे यांनी मुख्य मध्यस्थ (Plenipotentiary) म्हणून भूमिका बजावली.

ईमोजी: 🔥 🔏 🥀 🫡 🏛�

४. सालबाईचा ऐतिहासिक करार (The Treaty of Salbai - May 17, 1782)
४.१ ग्वाल्हेर जवळील सालबाई: १७ मे १७८२ रोजी ग्वाल्हेर जवळील सालबाई या ठिकाणी महादजी शिंदे आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रतिनिधी डेव्हिड अँडरसन यांच्यात हा ऐतिहासिक करार झाला.

४.२ तहातील महत्त्वाच्या अटी:

इंग्रजांनी सवाई माधवराव यांनाच अधिकृत पेशवे म्हणून मान्यता दिली.

राघोबाला पेशवे पदावरील हक्क सोडावा लागला आणि मराठा दरबारने त्याला वार्षिक पेन्शन मंजूर केली.

साष्टी (Salsette) आणि उरणचा प्रदेश इंग्रजांकडे राहिला, तर इतर सर्व जिंकलेले प्रदेश मराठ्यांना परत मिळाले.

४.३ ब्रिटिशांची सर्वात मोठी अट: मराठ्यांनी इतर कोणत्याही युरोपियन सत्तेला (विशेषतः फ्रेंच) आपल्या साम्राज्यात थारा देऊ नये, ही इंग्रजांची मुख्य अट मराठ्यांनी मान्य केली.

ईमोजी: 🏢 🎓 🪟 🌳 🏛�

५. ३१ जुलै १७८२: वॉरन हेस्टिंग्सची अंतिम स्वाक्षरी (Ratification by the British)
५.१ करार अधिकृत झाला: सालबाई येथे १७ मे रोजी झालेल्या कराराला ब्रिटिश संसदेच्या आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वतीने गव्हर्नर जनरल वॉरन हेस्टिंग्स याने ३१ जुलै १७८२ रोजी अधिकृत मंजुरी (Ratification) दिली.

५.२ युद्ध संपल्याची अधिकृत घोषणा: या स्वाक्षरीने ७ वर्षे चाललेल्या पहिल्या इंग्रज-मराठा युद्धाचा कायदेशीर आणि अधिकृत शेवट झाला.

५.३ शांततेचा काळ सुरू: या अंतिम स्वाक्षरीमुळे पुणे दरबार आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी यांच्यातील संघर्ष पूर्णपणे शांत झाला.

ईमोजी: 💂 🎖� 🪖 🛡� ⚔️

⚔️ 📅 📜 ⚖️ 🚀 | 🗺� 📍 🧱 🏢 🗺 | 🔥 🔏 🥀 🫡 🏛� | 🏢 🎓 🪟 🌳 🏛� | 💂 🎖� 🪖 🛡� ⚔️ | 📈 🏆 🛤� 🏢 🤝 | 🏛� 🧹 🚰 🌳 🏢 | 🇮🇳 🗺� 🫡 🚩 🏆 | ⚔️ 🪖 🛡� 🫡 👑 | 🛡� 🏛� 🏆 🔮 💖

--संकलन
--अतुल परब
--दिनांक-31.07.2026-शुक्रवार.
===========================================