सरत चंद्र बोस-६ सप्टेंबर १८८९ — स्वातंत्र्योद्धा, राजकीय नेते-1-🌟 📖 🏛️ 🔥 ✊

[Atul Kaviraje]

06.09.2026-SUNDAY-
सरत चंद्र बोस
जन्म: ६ सप्टेंबर १८८९ — स्वातंत्र्योद्धा, राजकीय नेते आणि भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्व.

सरत चंद्र बोस

जन्म: ६ सप्टेंबर १८८९ — स्वातंत्र्योद्धा, राजकीय नेते आणि भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचे एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्व.

लेख प्रस्तावना:

भारतीय स्वातंत्र्यसंग्राम हा केवळ एका राजकीय परिवर्तनाचा लढा नव्हता, तर तो त्याग, बलिदान, बौद्धिक प्रज्ञा आणि राष्ट्रनिष्ठेचा एक अभूतपूर्व महायज्ञ होता. या महायज्ञातील समिधा म्हणून ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य देशासाठी झिजवले, त्यात 'सरत चंद्र बोस' यांचे नाव सुवर्णक्षरांनी कोरलेले आहे. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे केवळ ज्येष्ठ बंधूच नव्हे, तर त्यांचे मानसिक खंदे मार्गदर्शक, कायदेतज्ज्ञ, काँग्रेस पक्षाचे सर्वोच्च नेते आणि भारताच्या अखंडतेचे प्रखर पुरस्कर्ते म्हणून सरत बाबूंचे जीवन अत्यंत प्रेरणादायी आहे. आज ६ सप्टेंबर २०२६ रोजी त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या गौरवशाली जीवनाचा, ऐतिहासिक कार्याचा आणि दूरगामी विचारांचा हा सविस्तर विवेचनपर निबंध सादर करत आहोत.

१. प्रारंभिक जीवन, कुलपरंपरा आणि उच्च शिक्षण

१.१ जन्म व कौशल्याची पार्श्वभूमी:

कटक (ओडिशा) येथे ६ सप्टेंबर १८८९ रोजी जन्मलेले सरत चंद्र बोस हे जानकीनाथ बोस व प्रभावती देवी यांचे सुपुत्र होते. त्यांचे मूळ घराणे बंगालमधील दक्षिण २४ परगणा येथील कोडालीया गावचे कुलीन कायस्थ कुटुंब होते. घरात उच्चशिक्षित, धार्मिक आणि देशभक्तीचे वातावरण असल्यामुळे बालपणापासूनच त्यांच्यावर भारतीय संस्कृती व राष्ट्रीयतेचे उत्तुंग संस्कार झाले.

१.२ प्रगत शिक्षण व कलकत्ता विद्यापीठ:

त्यांनी प्रेसिडेंसी कॉलेज व स्कॉटिश चर्च कॉलेजमधून इंग्रजी साहित्यात उच्च शिक्षण घेत एम.ए. ची पदवी संपादन केली. त्यानंतर कलकत्ता विद्यापीठातून कायद्याची पदवी घेऊन त्यांनी बौद्धिक क्षमतेची अनोखी चुणूक दाखवली. त्यांच्या इंग्रजी भाषेवरील अभूतपूर्व प्रभुत्व आणि अफाट वाचनशैलीने त्यांना एक प्रगल्भ विद्वानाची ओळख मिळवून दिली.

१.३ लंडन मधील बॅरिस्टर शिक्षण आणि परत भारत आगमन:

१९११ मध्ये ते लंडनला गेले आणि 'लिंकन्स इन्न' मधून बॅरिस्टर-एट-लॉ ही उच्च पदवी प्राप्त केली. १९१४ मध्ये भारतात परतल्यावर कलकत्ता उच्च न्यायालयात त्यांनी वकिलीचा दिमाखदार शुभारंभ केला. त्यांची कायदेशीर कुशाग्रता, जबरदस्त उलटतपासणीचे कौशल्य आणि न्यायावरील निष्ठा यामुळे ब्रिटिश न्यायाधीशांमध्येही त्यांच्या नावाची मोठी दहशत व आदराचे स्थान निर्माण झाले.

🌟 📖 🏛� 🔥 ✊

२. स्वातंत्र्य चळवळ आणि कायदेशीर क्षेत्रातील अद्वितीय योगदान

२.१ चित्तरंजन दास यांच्या मार्गदर्शनाखाली राजकीय पदार्पण:

महात्मा गांधींच्या असहकार चळवळीच्या प्रभावातून आणि बंगालचे महान नेते देशबंधू चित्तरंजन दास यांच्या सानिध्यात आल्यावर सरत बाबू राष्ट्रीय राजकारणात सक्रिय झाले. बंगालच्या प्रांतीय राजकारणात त्यांनी काँग्रेस पक्षाला तळागाळापर्यंत पोहोचवले आणि तरुणांमध्ये क्रांतीचे व स्वातंत्र्याचे वारे वाहते केले.

२.२ क्रांतिकारकांना कायदेशीर व नैतिक पाठबळ:

जरी सरत बाबूंचा मुख्य भर कायदेशीर व राजकीय मार्गांवर होता, तरीही स्वातंत्र्यलढ्यात ब्रिटीश दडपशाहीविरुद्ध लढणाऱ्या क्रांतिकारकांबद्दल त्यांच्या मनात अगाध आदर व सहानुभूती होती. चितगाव शस्त्रागार खटल्यातील अनेक क्रांतिकारकांना फाशीच्या दोरीपासून वाचवून त्यांना जन्मठेपेत परावर्तित करण्यात त्यांनी वकिली कौशल्याची अप्रतिम जादू दाखवली.

२.३ काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व व कार्यकाळ:

१९३६ मध्ये ते बंगाल प्रांतीय काँग्रेस कमिटीचे अध्यक्ष बनले आणि अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे १९३६ ते १९४७ पर्यंत अत्यंत सक्रिय सदस्य व नेते म्हणून कार्यरत राहिले. केंद्रीय विधानसभेत काँग्रेस विधिमंडळ पक्षाचे नेतृत्व करताना त्यांनी ब्रिटिशांच्या दडपशाही धोरणांना संसदेच्या पटलावर कडवे आव्हान दिले.

⚖️ 🚢 🇬🇧 💼 🏆

३. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे खंदे मार्गदर्शक व आझाद हिंद फौज सहाय्य

३.१ भावनिक व बौद्धिक आधारस्तंभ:

नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या प्रत्येक ऐतिहासिक व क्रांतिकारी निर्णयामागे सरत चंद्र बोस यांची खंबीर साथ आणि दूरदर्शी बुद्धिमत्ता होती. सुभाषबाबूंना लंडन आयसीएस परीक्षेतून बाहेर काढून थेट स्वातंत्र्यलढ्यात उतरवण्यापासून ते त्यांच्या प्रत्येक संकटकाळात सरत बाबूंनी सावलीसारखे संरक्षण केले.

३.२ आझाद हिंद फौज (INA) व मदत समितीचे कार्य:

नेताजींनी परदेशात स्थापन केलेल्या 'आझाद हिंद फौजे'ला (INA) सरत बाबूंचे पूर्ण वैचारिक आणि नैतिक समर्थन लाभले. दुसऱ्या महायुद्धानंतर जेव्हा नेताजींच्या कथित विमान अपघातानंतर आझाद हिंद फौजेच्या सैनिकांवर व त्यांच्या कुटुंबीयांवर संकट ओढवले, तेव्हा सरत बाबूंच्या अध्यक्षतेखाली 'INA डिफन्स अँड रिलीफ कमिटी' ची स्थापना झाली व त्यांनी सैनिकांच्या पुनर्वसनासाठी अतोनात मेहनत घेतली.

३.३ बंगालची फाळणी व अखंड भारताचा हुंकार:

भारताच्या स्वातंत्र्याच्या वेळी मुस्लिम लीग आणि ब्रिटिशांनी बंगालच्या फाळणीचा जो डाव रचला, त्याला सरत चंद्र बोस यांनी कडाडून विरोध केला. बंगाल तुटता कामा नये आणि हिंदू-मुसलमान बांधवांनी एकत्र नांदून एक संयुक्त, स्वाधीन 'युनायटेड बंगाल' स्थापन करावे, यासाठी त्यांनी प्राणांतिक प्रयत्न केले; मात्र दुर्दैवाने राजकीय रेट्यामुळे तो प्रस्ताव मंजूर होऊ शकला नाही.

🇮🇳 ⚡ 🤝 🦅 🕊�

EMOJI SUMMARY FOR MARATHI LEKH:

🌟 📖 🏛� 🔥 ✊ | ⚖️ 🚢 🇬🇧 💼 🏆 | 🇮🇳 ⚡ 🤝 🦅 🕊� | 🚀 🌐 🔮 ⭐ ✨ | 💎 📜 🌺 🌟 🇮🇳

===========================================
--संकलन --अतुल परब--दिनांक-06.09.2026-रविवार.